TÜRKİYE EKONOMİSİNİN 2024 YILINA
İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
1) REEL KESİM
1-a) Büyüme
1-b) Sanayi
1-c) İstihdam
2) FİNANSAL KESİM
2-a) Fiyatlar
2-b) Parasal Göstergeler
2-c) Finansal Yatırım Araçları
2-d) Finansal Kuruluşlar
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
3-a) Bütçe Gelişmeleri
3-b) Borç Verileri
4) DIŞ İŞLEMLER KESİMİ
4-a) Ödemeler Dengesi
4-b) Mal Ticareti
4-c) Hizmet Ticareti
Bu çalışmada, mevcut veriler ışığında, Türkiye’de 2024 yılında meydana
gelen iktisadî gelişmelere ilişkin ayrıntılı sektörel analizler ve
değerlendirmeler yapılmaktadır.
1) REEL KESİM
1-a) Büyüme
Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer almaktadır.
Tablo 1: Büyüme (GSYH) Verileri (Harcama
yöntemiyle, Zincirlenmiş hacim endeksiyle) (%)
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
Hedef GSYH
Oranı |
Yıllık %5 |
Yıllık %5 |
Yıllık %3.5 |
|
Gerçekleşen
GSYH Oranı |
Yıllık %5.5 I.çeyrek 7.8 II.çeyrek 7.6 III.çeyrek 4.1 IV.çeyrek 3.3 |
Yıllık %5.1 I.çeyrek 4.5 II.çeyrek 4.6 III.çeyrek 6.5 IV.çeyrek 4.6 |
Yıllık %3.2 I.çeyrek 5.4 II.çeyrek 2.4 III.çeyrek 2.2 IV.çeyrek 3.0 |
|
GSYH Meblağı (cari
fiyatlarla, bin $) |
905,814,000 |
1,130,009,000 |
1,322,408,000 |
Kaynak: TÜİK
2022 yılı büyüme hedefi %5
olmakla beraber, gerçekleşen oran bundan bir miktar fazla olup %5.5’tir. 2023
yılı büyüme hedefi yine %5’tir fakat gerçekleşen oran bundan bir miktar yüksek olup
%5.1’dir. 2024 yılı büyüme hedefi ise %3.5 (05.09.2024 tarihli ve 32653 sayılı
Resmî Gazete’de yayımlanan 2025-27 Dönemi OVP) olarak belirlenmekle beraber
gerçekleşen oran bundan bir miktar düşük olup %3.2’dir. 2024’te en fazla büyüme,
%5.4 oranı ile ilk çeyrekte meydana gelmiştir (Bkz. Tablo 1).
Üretim
yöntemine göre cari fiyatlarla GSYH, 2024 yılında bir önceki yıla göre %63.5
artarak 43 trilyon 410 milyar 514 milyon TL olmuştur. Büyümede en yüksek katkılar;
%9.3 ile inşaat, %7.7 ile ürün üzerindeki vergiler eksi sübvansiyonlar, %4.9
ile finans ve sigorta faaliyetleri, %3.9 ile tarım kalemleri ile sağlanmıştır.
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi’ne göre 31 Aralık 2024 itibariyle Türkiye
nüfusu 85,664,944 kişiden oluşmaktadır. Nüfusun %50 civarını (42,853,110 kişi)
erkekler, diğer %50 civarını (42,811,834 kişi) ise kadınlar oluşturmaktadır.
Yıllık nüfus artış hızı 2022’de %07.1, 2023’te %01.1 iken 2024’te %03.4 olarak
gerçekleşmiştir.
KBGSYH (Kişi başına GSYH)
meblağları cari fiyatlarla 2022’de 10,659 $, 2023’te13,110 $ iken 2024’te
15,463 $ olarak gerçekleşmiştir.
1-b) Sanayi
İmalât sanayiindeki üretim değişim oranları, alt sektörler itibariyle Tablo
2’de yer almaktadır.
Tablo 2: Üretim Artışı (Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış)
|
İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI |
Üretim Endeksi (2021=100) |
Değişim (%) |
|
|
|
2023 |
2024 |
24/23 |
|
TOPLAM SANAYİ |
107.3 |
112.4 |
4.75 |
|
Madencilik ve Taş Ocakçılığı |
92.2 |
93.8 |
1.73 |
|
İmalât Sanayii |
109.1 |
114.0 |
4.49 |
|
Elektrik, Gaz, Buhar ve
İklimlendirme Üretimi ve Dağıtımı |
96.6 |
107.6 |
11.39 |
Kaynak: TÜİK
2021=100 temel yıllı sanayi endeksine göre, 2023 yılı ile kıyaslandığında,
2024 yılında sanayi üretiminde düşük de olsa nispî artışlar meydana gelmiştir. Alt
faaliyet kolları arasında en azla artış ise Elektrik, Gaz, Buhar ve
İklimlendirme Üretiminde ve Dağıtımında meydana gelmiştir (Bkz. Tablo 2).
Tablo 3: Kapasite Kullanım Oranları (Mevsimsellikten
arındırılmış) (%)
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
Ocak |
77.6 |
75.3 |
76.2 |
|
Şubat |
76.6 |
75.2 |
76.4 |
|
Mart |
77.3 |
73.5 |
76.2 |
|
Nisan |
77.8 |
75.4 |
76.7 |
|
Mayıs |
78.0 |
76.0 |
76.3 |
|
Haziran |
77.6 |
76.8 |
76.3 |
|
Temmuz |
78.2 |
77.1 |
75.9 |
|
Ağustos |
76.7 |
76.1 |
75.4 |
|
Eylül |
77.4 |
77.3 |
74.9 |
|
Ekim |
76.9 |
77.4 |
74.9 |
|
Kasım |
75.9 |
78.0 |
76.1 |
|
Aralık |
76.5 |
77.5 |
75.8 |
Kaynak: TCMB
2024 boyunca kapasite kullanım oranında (KKO) dalgalanmalar meydana
gelmiştir. 2023 yılı ortalama KKO %76.3 seviyesinde iken 2024’te %75.9 olarak
gerçekleşmiştir (Bkz. Tablo 3).
Tablo 4: Kurulan/Kapanan Şirket,
Kooperatif ve İşletme
|
|
2023 |
2024 |
Değişim (24/23) (%) |
|
Açılan şirket,
kooperatif ve gerçek kişi ticarî işletme |
128,528 |
118,137 |
-8.1 |
|
Kapanan
şirket, kooperatif ve gerçek kişi ticarî işletme |
25,883 |
32,615 |
26.0 |
Kaynak: TOBB
2023 yılına göre 2024 yılında yeni şirket, kooperatif ve gerçek kişi ticarî
işletme açılışlarında azalış meydana gelmiş olup oran %8.1’dir. Kapanan şirket,
kooperatif ve gerçek kişi ticarî işletme sayısı ise belirgin biçimde artmış olup
oran %26’dır (Bkz. Tablo 4).
1-c) İstihdam
TÜİK Hane Halkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre, 2023 ve 2024 yıllarındaki temel
işgücü verileri Tablo 5’te yer almaktadır.
Tablo 5: Temel İşgücü Verileri (000 kişi, %)
|
|
2023 |
2024 |
|
AKTİF NÜFUS |
65,425 |
65,926 |
|
|
|
|
|
İŞGÜCÜ SAYISI |
34,896 |
35,733 |
|
İstihdam
Edilen |
31,632 |
32,620 |
|
İşsiz |
3,264 |
3,113 |
|
|
|
|
|
İŞGÜCÜNE DAHİL OLMAYANLAR |
30,528 |
30,193 |
|
|
|
|
|
İŞGÜCÜNE KATILMA ORANI |
53.3 |
54.2 |
|
|
|
|
|
İSTİHDAM ORANI |
48.3 |
49.5 |
|
İŞSİZLİK ORANI |
9.4 |
8.7 |
|
Genç Nüfusta
(15-24 yaş arası) İşsizlik Oranı |
17.4 |
16.3 |
Kaynak: TÜİK
TÜİK verilerine göre, 2023 yılında
istihdam edilen kişi sayısı 31,632,000 iken, 2024’te bu sayı 32,620,000 kişi
olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılına göre 2024 yılında istihdam edilen kişi
sayısındaki artış 988,000’dir. 2024 yılında işsiz sayısı 3,113,000 olup 2023
yılına göre meydana gelen azalış 151,000 kişidir. 2024 yılında istihdam oranı
%49.5, işsizlik oranı ise %8.7’dir. Öte yandan, genç nüfustaki işsizlik oranı %16.3’tür
(Bkz. Tablo 5).
2) FİNANSAL KESİM
2-a) Fiyatlar
Fiyatlarda meydana gelen değişmeler, Tablo 6’da ve 7’de yer almaktadır.
Tablo 6: Fiyatlardaki Gelişmeler
(Bir önceki aya göre değişim) (%)
|
|
Yurt içi ÜFE |
|
TÜFE |
||||
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
Ocak |
10.45 |
4.15 |
4.14 |
|
11.10 |
6.65 |
6.70 |
|
Şubat |
7.22 |
1.56 |
3.74 |
|
4.81 |
3.15 |
4.53 |
|
Mart |
9.19 |
0.44 |
3.29 |
|
5.46 |
2.29 |
3.16 |
|
Nisan |
7.67 |
0.81 |
3.60 |
|
7.25 |
2.39 |
3.18 |
|
Mayıs |
8.76 |
0.65 |
1.96 |
|
2.98 |
0.04 |
3.37 |
|
Haziran |
6.77 |
6.50 |
1.38 |
|
4.95 |
3.92 |
1.64 |
|
Temmuz |
5.17 |
8.23 |
1.94 |
|
2.37 |
9.49 |
3.23 |
|
Ağustos |
2.41 |
5.89 |
1.68 |
|
1.46 |
9.09 |
2.47 |
|
Eylül |
4.78 |
3.40 |
1.37 |
|
3.08 |
4.75 |
2.97 |
|
Ekim |
7.83 |
1.94 |
1.29 |
|
3.54 |
3.43 |
2.88 |
|
Kasım |
0.74 |
2.81 |
0.66 |
|
2.88 |
3.28 |
2.24 |
|
Aralık |
-0.24 |
1.14 |
0.40 |
|
1.18 |
2.93 |
1.03 |
Kaynak: TÜİK
‘Bir önceki aya göre değişim’ açısından Yurt içi ÜFE’de ve TÜFE’de, önceki
yıllarda olduğu gibi, 2024 yılında da dalgalanmalar meydana gelmiştir. Fakat
her iki endekste de dönem başına göre dönem sonunda belirgin azalmalar meydana
gelmiştir (Bkz. Tablo 6).
Tablo 7: Fiyatlardaki Gelişmeler
(Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim) (%)
|
|
Yurt içi ÜFE |
|
TÜFE |
||||
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
Ocak |
93.53 |
86.46 |
44.20 |
|
48.69 |
57.68 |
64.86 |
|
Şubat |
105.01 |
76.61 |
47.29 |
|
54.44 |
55.18 |
67.07 |
|
Mart |
114.97 |
62.45 |
51.47 |
|
61.14 |
50.51 |
68.50 |
|
Nisan |
121.87 |
52.11 |
55.66 |
|
69.97 |
43.68 |
69.80 |
|
Mayıs |
132.16 |
40.76 |
57.68 |
|
73.50 |
39.59 |
75.45 |
|
Haziran |
138.31 |
40.42 |
50.09 |
|
78.62 |
38.21 |
71.60 |
|
Temmuz |
144.61 |
44.50 |
41.37 |
|
79.60 |
47.83 |
61.78 |
|
Ağustos |
143.75 |
49.41 |
35.75 |
|
80.21 |
58.94 |
51.97 |
|
Eylül |
151.50 |
47.44 |
33.09 |
|
83.45 |
61.53 |
49.38 |
|
Ekim |
157.69 |
39.39 |
32.24 |
|
85.51 |
61.36 |
48.58 |
|
Kasım |
136.02 |
42.25 |
29.47 |
|
84.39 |
61.98 |
47.09 |
|
Aralık |
97.72 |
44.22 |
28.52 |
|
64.27 |
64.77 |
44.38 |
Kaynak: TÜİK
‘Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim’ açısından 2024 Yurt içi
ÜFE’sinde ve TÜFE’sinde de yıl boyunca dalgalanmalar meydana gelmiştir. Merkez
Bankası, 2024 yılı TÜFE hedefini (05.09.2024 tarihli ve 32653 sayılı Resmî
Gazete’de yayımlanan 2025-27 Dönemi OVP) %41.5 olarak ilan etmesine rağmen gerçekleşen
oran bunun biraz üstünde olup %44.38’dir (Bkz. Tablo 7). Bu kapsamda, kalıcı
enflasyondan geçici enflasyon aşamasına geçilmeye başlandığı ifade edilebilir.
Öte yandan Merkez Bankası, yine OVP kapsamında 2025 dönemi TÜFE hedefini %17.5 olarak
tespit etmiştir. Bu oran 2026 için %9.7, 2027 içinse %7 olarak
hedeflenmektedir. Böylece yıllar itibariyle dezenflasyon aşamasına geçilmesi
beklenmektedir.
2-b) Parasal Göstergeler
2024 sonu itibariyle temel parasal göstergeler ve bunlar arasındaki değişim
oranları, Tablo 8’de verilmiştir.
Tablo 8: Temel Parasal Göstergeler (milyon
TL)
|
|
2023 |
2024 |
Değişim (24/23) (%) |
|
M1 |
4,763,762 |
6,303,763 |
32.33 |
|
Dolaşımdaki Para |
407,975 |
586,584 |
43.78 |
|
Vadesiz Mevduat (TL) |
1,302,850 |
1,894,442 |
45.41 |
|
Vadesiz Mevduat (YP) |
3,052,937 |
3,822,737 |
25.22 |
|
M2 |
13,665,141 |
17,589,298 |
28.72 |
|
Vadeli Mevduat (TL) |
6,840,429 |
9,468,388 |
38.42 |
|
Vadeli Mevduat (YP) |
2,060,951 |
1,817,147 |
-11.83 |
|
M3 |
14,032,111 |
19,503,772 |
38.99 |
|
Repo |
188,599 |
575,931 |
205.37 |
|
|
148,370 |
1,302,631 |
777.96 |
|
İhraç Edilen Menkul Değerler (< 2yıl
vade) |
30,001 |
35,912 |
19.70 |
Kaynak: TCMB
2023 sonu itibariyle 408 milyar TL olan dolaşımdaki para meblağı, 2024 sonunda
587 milyar TL’ye yükselmiş olup artış oranı %44’tür. Öte yandan, vadesiz-vadeli
hem TL hem de yabancı para mevduatı artmıştır (Bkz. Tablo 8).
2-c) Finansal Yatırım Araçları
2024 Aralık’ında, seçilmiş finansal yatırım araçlarının yıllık ortalamaları
itibariyle reel getirileri Tablo 9’da yer almaktadır.
Tablo 9: Seçilmiş Finansal
Yatırım Araçlarının Reel Getirileri (Yıllık ortalamalar) (Aralık 2024)
|
|
REEL GETİRİ (2003=100) |
||
|
Yurtiçi ÜFE (%) |
TÜFE (%) |
||
|
YILLIK ORTALAMA |
Altın (Külçe) |
20.35 |
7.13 |
|
Borsa Endeksi
(BIST 100) |
0.15 |
-10.85 |
|
|
Euro |
-10.22 |
-20.09 |
|
|
ABD Doları |
-6.43 |
-16.71 |
|
|
Mevduat Faizi
(Brüt) |
6.12 |
-5.53 |
|
|
Devlet İç
Borçlanma Senetleri (DİBS) |
-7.52 |
-17.68 |
|
Kaynak: TÜİK
2024 Aralık’ında; 2003=100 temel yıllı Yurt içi ÜFE ile indirgendiğinde
yıllık ortalamalar itibariyle Altında ve Borsada kâr meydana gelmiştir. Bu
kapsamda, en yüksek kâr oranı %20.35 ile Külçe altında elde edilmişken, en
fazla zarar Euro’da meydana gelmiştir. TÜFE ile indirgendiğinde ise Külçe altın
dışındaki tüm enstrümanlarda zarar söz konusudur. Bu kapsamda en yüksek getiri %7.13
ile Külçe altında elde edilmişken, en fazla zarar ise %20.09 ile Euro’da gerçekleşmiştir
(Bkz. Tablo 9).
2-d) Finansal Kuruluşlar
2024 yılı sonunda Türkiye’de faaliyette bulunan finansal kuruluşlar Tablo 10’da
yer almaktadır.
Tablo 10: Türkiye’deki Finansal
Kuruluşlar (Adet)
|
KURULUŞ |
2022 |
2023 |
2024 |
|
Kalkınma ve
Yatırım Bankaları |
17 |
20 |
20 |
|
Mevduat
Bankaları |
33 |
33 |
37 |
|
TMSF
Bünyesindeki Bankalar |
2 |
1 |
1 |
|
Katılım
Bankaları (Özel Finans Kurumları) |
6 |
9 |
9 |
|
|
|
|
|
|
Türkiye’de
Temsilciliği Bulunan Yabancı Banka Sayısı |
40 |
37 |
37 |
|
|
|
|
|
|
Leasing
Kuruluşları |
21 |
19 |
20 |
|
Factoring
Kuruluşları |
49 |
48 |
48 |
|
Finansman
Şirketleri |
20 |
21 |
24 |
|
Tasarruf
Finansman Şirketleri |
6 |
6 |
9 |
|
Varlık
Yönetim Şirketleri |
23 |
26 |
28 |
Kaynak: BDDK
2024 yılı sonunda toplam yerli banka sayısı 67, Temsilciliği bulunan
yabancı banka sayısı 37, Leasing kuruluşları 20, Factoring kuruluşları ise 48’dir.
Finansman şirketlerinin sayısı 24, Tasarruf finansman şirketleri 9, Varlık
yönetim şirketleri ise 28 adettir (Bkz. Tablo 10).
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
3-a) Bütçe Gelişmeleri
2024 yılı bütçe gelişmeleri Tablo 11’de yer almaktadır.
Tablo 11: Bütçe ile İlgili
Gelişmeler (milyon TL) (%)
|
|
2023 |
2024 |
Değişim (24/23) (%) |
|
GELİRLER |
5,207,566 |
8,670,863 |
66.5 |
|
Genel Bütçe Gelirleri |
5,097,258 |
8,439,045 |
65.6 |
|
Vergi Gelirleri |
4,501,109 |
7,304,863 |
62.3 |
|
Teşebbüs ve Mülkiyet
Gelirleri |
133,137 |
135,593 |
1.8 |
|
Alınan Bağışlar ve Yardımlar |
24,987 |
175,283 |
601.5 |
|
Faizler, Paylar ve Cezalar |
413,162 |
787,914 |
90.7 |
|
Sermaye Gelirleri |
17,507 |
23,665 |
35.2 |
|
Alacaklardan Tahsilat |
7,356 |
11,727 |
59.4 |
|
Özel Bütçeli İdare Gelirleri |
85,135 |
187,878 |
120.7 |
|
Düzenleme ve Denetleme Kurum
Gelirleri |
25,174 |
43,941 |
74.6 |
|
|
|
|
|
|
HARCAMALAR |
6,588,016 |
10,777,009 |
63.6 |
|
Faiz Hariç Harcamalar |
5,913,401 |
9,506,553 |
60.8 |
|
Personel Giderleri |
1,324,584 |
2,665,963 |
101.3 |
|
Sos. Güv. Kur. Devlet
Primleri |
185,783 |
332,157 |
78.8 |
|
Mal ve Hizmet Alımları |
453,895 |
744,865 |
64.1 |
|
Cari Transferler |
2,373,847 |
3,863,599 |
62.8 |
|
Sermaye Giderleri |
544,011 |
943,100 |
73.4 |
|
Sermaye Transferleri |
858,256 |
640,357 |
-25.4 |
|
Borç Verme |
173,025 |
316,513 |
82.9 |
|
Faiz Harcamaları |
674,615 |
1,270,455 |
88.3 |
|
|
|
|
|
|
BÜTÇE DENGESİ |
-1,380,450 |
-2,106,146 |
52.6 |
|
|
|
|
|
|
Faiz Dışı Denge |
-705,835 |
-835,690 |
18.4 |
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı
2024 yılında elde edilen gelir meblağı 8,670,863 milyon TL’dir. 2023’e göre
%66.5 oranında artış meydana gelmiştir. Aynı yıldaki harcama meblağı 10,777,009
milyon TL olup 2023’e göre artış oranı %63.6’dır (Bkz. Tablo 11).
Bu gelir-gider meblağlarıyla paralel biçimde, bütçe dengesinde
olumsuzluklar devam etmektedir. Nitekim, 2023 yılında 1,380 milyar TL civarında
olan bütçe açığı, 2024’te belirgin biçimde artarak 2,106 milyar TL civarında
gerçekleşmiştir. 2023 yılına göre 2024’te meydana gelen artış %52.6
seviyesindedir (Bkz. Tablo 11).
2024 yılı faiz harcamaları meblağı 1,270 milyar TL civarında olup 2023’e
göre %88.3 gibi yüksek bir oranda artış gerçekleşmiştir. Öte yandan, faiz dışı
dengede de artış meydana gelmiştir. Nitekim, 2023 yılında 706 milyar TL olan
faiz dışı açık, 2024’te 836 milyar TL’ye yükselmiş olup oran %18.4’dir. Yani
faiz ödemeleri olmasaydı bütçe 2024’te sadece 836 milyar TL civarında açık
verecekti (Bkz. Tablo 11).
3-b) Borç Verileri
İç ve dış borçlara ilişkin bilgiler Tablo 12-15’te yer almaktadır.
Tablo 12: Merkezî Yönetim (Kamu) Brüt
Borç Stoku (milyar TL)
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
TOPLAM |
4,035 |
6,737 |
9,257 |
|
İç Borç Stoku |
1,905 |
3,209 |
4,960 |
|
Dış Borç Stoku |
2,130 |
3,527 |
4,297 |
|
Kamu Net Borç
Stoku / GSYH (%) |
16.1 |
20.2 |
16.5 |
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı
2024 yılı merkezî yönetim brüt borç stoku 9,257 milyar TL’dir. 2023 yılına
göre meydana gelen artış 2,520 milyar TL’dir. Toplam borç stokunda dış borçlar daha
fazla paya sahiptir. Kamu net borç stokunun GSYH’ye oranı ise %16.5’tir. Bu
oran 2023’te %20.2 idi (Bkz. Tablo 12).
Tablo 13: Brüt Dış Borç Stoku
(milyon $, %)
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
TOPLAM |
448,740 |
490,624 |
515,496 |
|
*Kısa Vadeli |
148,356 |
175,748 |
179,894 |
|
*Uzun Vadeli |
300,384 |
314,876 |
335,602 |
|
Borç stoku /
GSYH |
49.5 |
43.4 |
39.0 |
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı
2023 yılı sonunda 491 milyar Dolar olan toplam dış borç stoku, 2024 yılında
515 milyar Dolar’a yükselmiştir. Vadeler açısından dış borçlar temel
karakteristiğini sürdürmekte olup ağırlıklı olarak uzun vadelidir. 2024 yılında
uzun vadeli borçların toplam dış borç stokundaki payı %65 civarındadır. Aynı
yılda dış borç stokunun GSYH’deki payı ise %39 olup 2023 yılına göre gerileme
meydana gelmiştir. Nitekim bu oran 2023 sonunda %43 civarında idi (Bkz. Tablo 13).
Tablo 14: Borçlular İtibariyle
Brüt Dış Borç Stoku (milyon $, %)
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
Toplamdaki Payı (2024) |
|
Kamu Sektörü |
184,896 |
201,167 |
216,302 |
42.0 |
|
TCMB |
32,790 |
46,360 |
34,775 |
6.7 |
|
Özel Sektör |
231,054 |
243,097 |
264,419 |
51.3 |
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı
Borçlular itibariyle brüt dış borç stokunda asıl pay özel sektöre ait olup
bunu kamu sektörü ve Merkez Bankası takip etmektedir. 2024 yılı brüt dış borç
stokunda özel sektörün payı %51 seviyesinde iken, kamunun payı %42 civarındadır
(Bkz. Tablo 14).
Tablo 15: Dış Borç Döviz
Kompozisyonu (%)
|
DÖVİZ CİNSİ |
2022 |
2023 |
2024 |
|
Dolar |
57.9 |
58.6 |
73.7 |
|
Euro |
28.8 |
27.6 |
19.4 |
|
SDR |
1.6 |
1.5 |
5.8 |
|
Yen |
1.2 |
1.1 |
1.0 |
|
Diğer |
10.5 |
11.2 |
0.1 |
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı
2024 yılında dış borcun %74 kadarı ABD Doları cinsindendir. Müteakiben;
Euro, SDR, Yen ve diğer para birimleri cinsinden borçlar gelmektedir (Bkz.
Tablo 15).
4) DIŞ İŞLEMLER KESİMİ
4-a) Ödemeler Dengesi
Ödemeler dengesi bilgilerine Tablo 16’da yer verilmektedir.
Tablo 16: Ödemeler Dengesi
(milyon $)
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
I. CARİ İŞLEMLER HESABI |
-46,283 |
-41,469 |
-10,457 |
|
I.a) Dış Ticaret Hesabı |
-89,586 |
-86,280 |
-56,022 |
|
I.b) Hizmetler Hesabı |
52,488 |
55,674 |
61,369 |
|
I.c) Birincil Gelir Dengesi (Ücret Ödemeleri, Yatırım
Geliri) |
-8,816 |
-11,420 |
-15,876 |
|
I.d) İkincil Gelir Dengesi (Genel Hükûmet Gelirleri,
Diğer Sektör Transferleri) |
-369 |
557 |
72 |
|
|
|
|
|
|
II. SERMAYE VE FİNANS HESAPLARI |
-17,532 |
-51,610 |
-28,539 |
|
II.a) Sermaye Hesabı (Üretilmeyen ve Finansal
Olmayan Varlıklar) |
-35 |
-204 |
-126 |
|
II.b) Finans Hesabı (Doğrudan Yatırım,
Portföy Yatırımı, Diğer Yatırım) |
-17,497 |
-51,406 |
-28,413 |
|
|
|
|
|
|
III. NET HATA VE NOKSAN |
28,821 |
-9,733 |
-17,830 |
Kaynak: TCMB
Cari işlemler hesabı; 2021 yılı itibariyle hep açık vermiştir fakat 2022
itibariyle azalış eğilimi sergilemektedir. Nitekim, 2022’deki açık 46.3 milyar
Dolar iken, 2023’te cari açık 41.5 milyar Dolar’a, ardından 2024’te 10.5 milyar
Dolar’a gerilemiştir (Bkz. Tablo 16).
Genel olarak cari açık, dış
ticaretten kaynaklanmakta olup, bu da ithalât kalemiyle ilgilidir. Öte yandan
cari açığın azaltılmasında katkı sahibi olan ana kalem, geleneksel biçimde
hizmetler hesabıdır.
Diğer taraftan, Net hata ve
noksan kalemindeki keskin değişiklikler de dikkat çekmektedir. Mesela 2021’de
bu meblağ 1.1 milyar Dolar iken, 2022’de 28.8 milyar Dolar’a yükselmiş, 2023’te
-9,7 milyar Dolar’a gerilemiştir. Ardından 2024’te ise -17.8 milyar Dolar’a yükselmiştir
(Bkz. Tablo
16).
4-b) Mal Ticareti
Ana ve alt kalemler itibariyle mal ticareti verileri, Tablo 17’de ve 18’de
yer almaktadır.
Tablo 17: Dış Ticaret Bileşimi (milyon
$)
|
|
2023 |
2024 |
Değişim (24/23) (%) |
|
İHRACAT (FOB) |
255,627 |
261,789 |
2.4 |
|
İTHALÂT (CIF) |
361,967 |
344,013 |
-5.0 |
|
DIŞ TİCARET
DENGESİ |
-106,339 |
-82,224 |
-22.7 |
|
İHRACAT /
İTHALÂT (%) |
70.6 |
76.1 |
|
Kaynak: TÜİK
2024 yılı ihracatı 262 milyar Dolar, ithalâtı ise 344 milyar Dolar
civarındadır. 2023 yılına göre ihracatta %2.4 civarında yükseliş, ithalâtta ise
%5 oranında azalış meydana gelmiştir. Buna paralel biçimde, dış ticaret
açığında da belirgin bir azalış meydana gelmiş olup oran %22.7’dir. Bununla
bağlantılı olarak 2024 yılında ihracatın ithalâtı karşılama oranı 2023’e göre artmış
olup %76.1 olarak gerçekleşmiştir (Bkz. Tablo 17).
Tablo 18: Geniş Ekonomik Gruplar Sınıflamasına
(GEGS) Göre Dış Ticaret Bileşimi (bin $)
|
|
2023 |
2024 |
Değişim (24/23) (%) |
|
İHRACAT |
|
|
|
|
Sermaye (Yatırım) Malları |
33,659 |
33,953 |
0.9 |
|
Ara (Ham madde) Mallar |
129,009 |
130,652 |
1.3 |
|
Tüketim Malları |
90,681 |
93,686 |
3.3 |
|
Diğer |
2,278 |
3,498 |
53.6 |
|
|
|
|
|
|
İTHALÂT |
|
|
|
|
Sermaye (Yatırım) Malları |
52,742 |
50,634 |
-4.0 |
|
Ara (Ham madde) Mallar |
261,311 |
238,254 |
-8.8 |
|
Tüketim Malları |
47,642 |
54,469 |
14.3 |
|
Diğer |
272 |
655 |
140.8 |
Kaynak: TÜİK
2024 yılında, mal sınıflamasına göre dış ticaret bileşimi açısından ihracat
alt kalemleri, sırasıyla şöyledir: ham madde, tüketim, yatırım ve diğer mallar.
Aynı dönemde, ithalât alt kalemleri de karakteristik yapısını sürdürmüş olup
sırasıyla şöyledir: ham madde, yatırım, tüketim ve diğer mallar (Bkz. Tablo 18).
4-c) Hizmet Ticareti
Alt faaliyet dalları itibariyle hizmet ticareti verileri Tablo 19’da yer
almaktadır.
Tablo 19: Hizmet Ticareti
Gelişmeleri (milyon $)
|
|
2022 |
2023 |
2024 |
|
HİZMETLER
DENGESİ |
52,488 |
55,674 |
61,369 |
|
1) Gelir |
93,250 |
105,534 |
117,189 |
|
2) Gider |
40,762 |
49,860 |
55,820 |
|
1) İşlem
Gören Mallar (Başkasına ait Fizikî Girdiler için
İmalât Hizmetleri) |
239 |
0 |
0 |
|
2) Tamir ve
Bakım |
1,114 |
1,140 |
1,180 |
|
3)
Taşımacılık |
18,171 |
19,944 |
19,603 |
|
3.1) Yolcu |
15,687 |
18,650 |
19,540 |
|
3.2) Navlun |
334 |
-178 |
-1,057 |
|
3.3) Diğer Taşımacılık |
2,150 |
1,472 |
1,120 |
|
4) Turizm |
40,993 |
42,157 |
48,920 |
|
5) İnşaat |
286 |
0 |
0 |
|
6) Sigorta ve
Emeklilik |
-1,680 |
-784 |
-1,756 |
|
7) Finans |
-73 |
-135 |
-200 |
|
8) Fikrî
Mülkiyet Hakları Kullanım |
-2,545 |
-3,147 |
-3,722 |
|
9)
Telekomünikasyon, Bilgisayar ve Bilgi |
-559 |
-398 |
430 |
|
10) Diğer İş
Hizmetleri |
-2,785 |
-2,606 |
-2,200 |
|
11) Kişisel,
Kültürel ve Eğlence |
-95 |
-159 |
-186 |
|
12) Resmî |
-578 |
-711 |
-882 |
Kaynak: TCMB
2023 yılına göre 2024 yılında hizmet ticareti artış sergilemiştir. Nitekim,
2023’te 55.7 milyar Dolar olan net hizmet geliri, 2024’te 61.4 milyar Dolar
olarak gerçekleşmiştir. 2023’e göre bu meblağda %10 civarında bir artış meydana
gelmiştir. Öte yandan, alt kalemler itibariyle değişkenlikler söz konusudur. Bu
çerçevede, kimi kalemlerde artış, kimilerinde ise azalış meydana gelmiştir. 2024
yılında Türkiye’nin net gelir sağlayan başlıca hizmet alt sektörleri,
sırasıyla; turizm, taşımacılık ve tamir-bakımdır (Bkz. Tablo 19).
TÜİK istatistiklerine göre, 2024
yılında Türkiye’yi ziyaret eden kişi (yabancı turist+yurt dışı ikametli
vatandaş) sayısı 73,655,742’dir. Bu sayı 2023’te 67,760,529 idi. Yurt dışını
ziyaret eden Türkiyeli turist sayısı ise 21,056,554’tür. Bu sayı 2023’te 18,797,833
idi.
Öte yandan gelirde ve giderde de
ziyaretçi sayısındaki artışla paralel biçimde yükseliş meydana gelmiştir.
Nitekim, 2023 yılında toplam turizm geliri (yabancı turist+yurt dışı ikametli
vatandaş) 55,874,176,000 $ iken, 2024 yılında 60,497,018,000 $’a yükselmiştir. 2023
yılı turizm gideri (Türkiyeli turist) ise 8,429,980,000 $ iken, 2024 yılında 7,741,002,000
$ olarak gerçekleşmiştir.
Prof. Dr.
Mehmet Behzat Ekinci
MAÜ, İİBF,
İktisat Bölümü Öğretim Üyesi
TOBB/TEPAV, Mardin
Odaları/Borsaları Akademik Danışmanı
http://www.artuklu.edu.tr/akademik-cv/
http://www.akademiktisat.net, mbekinci(at)akademiktisat.net
Kaynaklar
BDDK, Hazine ve
Maliye Bakanlığı, TCMB, TOBB, TÜİK.
Not: Buradaki
değerlendirmeler, Yazar’a ait olup sadece kendisini bağlamaktadır.