AKADEM<İ>KTİSAT

 

 

TÜRKİYE EKONOMİSİNİN 2013 YILINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME

 

 

 

İÇİNDEKİLER:

1) REEL KESİM

1-A) BÜYÜME

1-B) SANAYİ

1-C) İSTİHDAM

 

2) FİNANSAL KESİM

2-A) FİYATLAR

2-B) PARASAL GÖSTERGELER

2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI

2-D) FİNANSAL KURULUŞLAR

 

3) KAMU MALİYESİ KESİMİ

3-A) BÜTÇE GELİŞMELERİ

3-B) BORÇ VERİLERİ

 

4) DIŞ İŞLEMLER KESİMİ

4-A) ÖDEMELER DENGESİ

4-B) MAL TİCARETİ

4-C) HİZMET TİCARETİ

 

 

 

Bu çalışmada, mevcut veriler ışığında, Türkiye’de 2013 yılında meydana gelen ekonomik gelişmelere ilişkin ayrıntılı sektörel analizler ve değerlendirmeler yapılmaktadır.

 

 

1) REEL KESİM

 

1-A) BÜYÜME:

Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer almaktadır.

 

TABLO 1: BÜYÜME (GSYH) VERİLERİ (Üretim Yöntemine Göre, 1998 Bazlı Sabit Fiyatlarla) (%) (Milyon $)

 

2007

2009

2011

2012

2013

Hedef GSYH Oranı

5.0

-3.6

4.5

3.2

4.0

Gerçekleşen GSYH Oranı

4.7

-4.8

8.8

I. çeyrek 12.4

II. çeyrek   9.3

III. çeyrek   8.7

IV. çeyrek   5.3

2.1

I. çeyrek 3.1

II. çeyrek 2.7

III. çeyrek 1.5

IV. çeyrek 1.3

4.0

I. çeyrek 2.9

II. çeyrek 4.5

III. çeyrek 4.3

IV. çeyrek 4.4

GSYH Meblağı

(cari fiyatlarla)

658,786

616,703

773,980

786,283

820,012

Kaynak: TÜİK

 

2003-2007 dönemi hedef büyüme oranları %5 olmakla beraber, gerçekleşmeler 2007 yılı haricinde hep bu oranın üstündedir. 2008’de ise büyüme, hedef oran olan %5.5’in çok altında gerçekleşmiş olup %09’dur. Global ekonomik krizin ülkemize yansıması olarak değerlendirilebilecek bu büyüme düşüşü, 2009 yılında da devam etmiş ve hedefin altında bir oranla %-4.8 olarak gerçekleşmiştir. 2010 ve 2011 yıllarında ciddi bir toparlanma sürecine şahit olunmuş ve yıl sonu büyüme oranları sırasıyla %9.2 ve 8.8 olmuştur. 2012 yılında büyümede belirgin bir frenleme meydana gelmiş ve %2.1 olarak gerçekleşmiştir. 2013 yılı ise nispî bir toparlanma yılı olmuş ve hedef büyüme oranı realize edilmiştir. Nitekim, büyüme oranı Orta Vadeli Program (OVP) çerçevesinde %4 olarak tespit edilmiş olup yıl sonunda bu hedefe ulaşılmıştır. (Bkz. Tablo 1)

 

TÜİK’ten yapılan açıklamaya göre, 2007 yılında, üretim yöntemine göre cari fiyatlarla GSYH 843,178 milyon TL’dir. 2009 yılı itibariyle bu meblağ 952,559 milyon TL, 2011 yılında 1,297,713 milyon TL, 2012’de de 1,416,798 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. 2013 yılı GSYH meblağı ise 1,561,510 milyon TL’ye yükselmiştir.

 

Üretim yöntemine göre cari fiyatlarla Dolar cinsinden GSYH; 2007 yılında 658,786 milyon, 2009’da 616,703 milyon, 2011’de 773,980 milyon, 2012’de 786,283 milyon olarak gerçekleşmiştir. 2013 yılı meblağı ise 820,012 milyon Dolar’dır. (Bkz. Tablo 1)

 

2013 yılında bazı iktisadî faaliyet kollarında 1998 bazlı fiyatlarla GSYH gelişme hızları şöyledir: Tarım-ormancılık ve balıkçılık %3.1; Madencilik ve taş ocakçılığı %-3.5; İmalât sanayii %3.8; İnşaat %7.1; Toptan ve perakende ticaret %4.9; Konaklama ve yiyecek hizmetleri %9.2; Ulaştırma ve depolama %3.4; Finans ve sigorta faaliyetleri %9.8; Gayrimenkul faaliyetleri %1.8; Eğitim %4.5; İnsan sağlığı ve sosyal hizmetler %5.3.

 

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi’ne göre 31 Aralık 2013 itibarıyla Türkiye nüfusu 76,667,864 kişiden oluşmaktadır. Nüfusun %50.2’sini (38,473,360 kişi) erkekler, %49.8’sini (38,194,504 kişi) ise kadınlar oluşturmaktadır. Yıllık nüfus artış hızı 2012’de %012 iken, 2013’te %013.7’ye yükselmiştir.

 

Kişi başına GSYH (KBGSYH) gelişmeleri şöyledir: Cari fiyatlarla KBGSYH; 2007’de 9.234 $ iken, 2009’da 8,578 $’a gerilemiştir. 2010 yılında tekrar yükselişe geçen gelir 10.079 $’a, 2012’de de 10,469 $’a yükselmiştir. 2013 meblağı da benzer trendi izleyerek 10,782 $ olarak gerçekleşmiştir.

 

 

1-B) SANAYİ:

İmalât sanayiindeki üretim değişim oranları, alt sektörler itibariyle Tablo 2’de yer almaktadır.

 

TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI (Mevsim ve Takvim Etkilerinden Arındırılmış)

İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI

Üretim Endeksi

(2010=100)

Değişim

(%)

 

2012

2013

2013/2012

TOPLAM SANAYİ

112.6

116.4

3.37

   Madencilik ve Taş Ocakçılığı Sektörü

108.7

105.0

-3.40

   İmalât Sanayii Sektörü

112.8

117.6

4.26

   Elektrik, Gaz, Buhar ve İklimlendirme Üretimi ve Dağıtımı

113.5

113.8

0.26

Kaynak: TÜİK

 

2010=100 temel yıllı sanayi endeksine göre, 2012 yılı ile kıyaslandığında, 2013 yılında sanayi üretiminde az da olsa artış olduğu görülmektedir. 2013 yılında alt sektörlerden sadece madencilik ve taş ocakçılığında düşüş meydana gelmiş olup, oran %-3.40’tır. (Bkz. Tablo 2)

 

TABLO 3: KAPASİTE KULLANIM ORANLARI (%)

 

2011

2012

2013

Ocak

74.6

74.7

72.4

Şubat

73.0

72.9

72.2

Mart

73.2

73.1

72.7

Nisan

74.9

74.7

73.6

Mayıs

75.2

74.7

74.8

Haziran

76.7

74.6

75.3

Temmuz

75.4

74.8

75.5

Ağustos

76.1

74.3

75.5

Eylül

76.2

74.0

75.4

Ekim

77.0

74.9

76.4

Kasım

76.9

74.0

75.6

Aralık

75.5

73.6

76.0

Kaynak: TCMB

 

2013 yılında aylar itibariyle kapasite kullanım oranlarında (KKO), 2012 ile kıyaslandığında, Mayıs ayı itibariyle artışlar meydana geldiği görülmektedir. 2012 yılı ortalama KKO %74.2 seviyesinde iken 2013’te bu oran %74.6 olarak gerçekleşmiştir. (Bkz. Tablo 3)

 

TABLO 4: TAM KAPASİTE İLE ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (%) (Ekim-Aralık Dönemi)

 

2012

2013

Kısıtlayan Faktör Yoktur

44,7

46.6

Talep Yetersizliği

22,8

19.8

İş gücü Yetersizliği

9,3

9.6

Ham madde-Ekipman Yetersizliği

9,6

10.2

Malî İmkansızlıklar

9,1

8.9

Diğer

4,5

4.9

Kaynak: TCMB

 

Merkez Bankası, İktisadi Yönelim Anketi (İYA) ve Reel Kesim Güven Endeksi (RKGE) verilerine göre 2013 yılı Ekim-Aralık döneminde; tam kapasite ile çalışamamaya ilişkin ilk sırada belirtilen sebep, ‘talep yetersizliği’dir. Ardından, ‘ham madde-ekipman yetersizliği’ belirtilmiştir. Kısıtlayıcı herhangi bir faktörün olmadığını belirtenlerin sayısı ise yüksek olup oran %46.6’dır. (Bkz. Tablo 4)

 

TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKET VE KOOPERATİF

 

2012

2013

Değişim (%)

Yeni açılan şirket ve kooperatif

39,764

49,943

25.6

Kapanan şirket ve kooperatif

16,063

17,400

8.3

Kaynak: TCMB

 

2012 yılına göre 2013 yılında yeni şirket ve kooperatif açılışlarında belirgin bir artış meydana gelmiş olup oran %26 civarındadır. Buna karşılık, kapanan şirket ve kooperatif sayısında da artış meydana gelmiş olup oran %8 civarındadır. (Bkz. Tablo 5)

 

 

1-C) İSTİHDAM:

TÜİK Hane Halkı İş Gücü Anketi sonuçlarına göre, 2013 yılında (Aralık Dönemi; Kasım-Aralık 2013, Ocak 2014) kurumsal olmayan nüfusa ilişkin istihdam durumu Tablo 6’da yer almaktadır.

 

TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN İŞ GÜCÜ DURUMU (000 kişi)

 

2012

2013

KURUMSAL OLMAYAN SİVİL NÜFUS

74,026

74,867

   15 ve Üstü Yaştaki Nüfus

55,162

56,012

 

 

 

İŞ GÜCÜ DURUMU

27,556

28,071

   İstihdam Edilen

24,766

25,262

   İşsiz

2,790

2,809

 

 

 

İŞ GÜCÜNE KATILMA ORANI (%)

50.0

50.1

 

 

 

İSTİHDAM ORANI (%)

44.9

45.1

İŞSİZLİK ORANI (%)

10.1

10.0

   Tarım Dışı İşsizlik Oranı (%)

12.4

12.1

   Genç Nüfusta (15-24 yaş) İşsizlik Oranı (%)

19.8

18.7

 

 

 

İŞ GÜCÜNE DAHİL OLMAYANLAR

27,605

27,941

Kaynak: TÜİK

 

2012 yılında istihdam edilen kişi sayısı 24,766,000 iken, 2013’te bu sayı 25,262,000 kişi olarak gerçekleşmiştir. 2012 yılına göre 2013 yılında istihdam edilen kişi sayısındaki artış 496,000’dir. 2013 yılında işsiz sayısı ise 2,809,000 olup 2012 yılına göre meydana gelen artış 19,000 kişidir. 2013 yılında istihdam oranı %45.1, işsizlik oranı ise %10.0’dır. Tarım dışı işsizlik oranı %12.1; 15-24 yaş grubundaki işsizlik oranı %18.7’dir. (Bkz. Tablo 6)

 

 

 

2) FİNANSAL KESİM

 

2-A) FİYATLAR:

Fiyatlarda meydana gelen değişmeler, Tablo 7’de ve 8’de yer almaktadır.

 

TABLO 7: FİYATLARDAKİ GELİŞMELER (Bir önceki aya göre değişim) (%)

 

ÜFE

 

TÜFE

 

2011

2012

2013

 

2011

2012

2013

Ocak

2.36

0.38

-0.18

 

0.41

0.56

1.65

Şubat

1.72

-0.09

-0.13

 

0.73

0.56

0.30

Mart

1.22

0.36

0.81

 

0.42

0.41

0.66

Nisan

0.61

0.08

-0.51

 

0.87

1.52

0.42

Mayıs

0.15

0.53

1.00

 

2.42

-0.21

0.15

Haziran

0.01

-1.49

1.46

 

-1.43

-0.90

0.76

Temmuz

-0.03

-0.31

0.99

 

-0.41

-0.23

0.31

Ağustos

1.76

0.26

0.04

 

0.73

0.56

-0.10

Eylül

1.55

1.03

0.88

 

0.75

1.03

0.77

Ekim

1.60

0.17

0.69

 

3.27

1.96

1.80

Kasım

0.65

1.66

0.62

 

1.73

0.38

0.01

Aralık

1.00

-0.12

1.11

 

0.58

0.38

0.46

Kaynak: TÜİK

 

‘Bir önceki aya göre değişim’ açısından, ÜFE’de önceki yıllarda olduğu gibi 2013 yılında da dalgalanmalar meydana gelmiştir. TÜFE’de de benzer durumlar söz konusudur. (Bkz. Tablo 7)

 

TABLO 8: FİYATLARDAKİ GELİŞMELER (Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim) (%)

 

ÜFE

 

TÜFE

 

2011

2012

2013

 

2011

2012

2013

Ocak

10.80

11.13

1.88

 

4.90

10.61

7.31

Şubat

10.87

9.15

1.84

 

4.16

10.43

7.03

Mart

10.08

8.22

2.30

 

3.99

10.43

7.29

Nisan

8.21

7.65

1.70

 

4.26

11.14

6.13

Mayıs

9.63

8.06

2.17

 

7.17

8.28

6.51

Haziran

10.19

6.44

5.23

 

6.24

8.87

8.30

Temmuz

10.34

6.13

6.61

 

6.31

9.07

8.88

Ağustos

11.00

4.56

6.38

 

6.65

8.88

8.17

Eylül

12.15

4.03

6.23

 

6.15

9.19

7.88

Ekim

12.58

2.57

6.77

 

7.66

7.80

7.71

Kasım

13.67

3.60

5.67

 

9.48

6.37

7.32

Aralık

13.33

2.45

6.97

 

10.45

6.16

7.40

Kaynak: TÜİK

 

‘Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim’ açısından 2013 yılında ÜFE’de belirgin bir artış eğilimi göze çarpmaktadır. Söz konusu eğilim dönem başı ve sonu itibariyle TÜFE’de gerçekleşmemiş olmakla beraber, yıl içinde endekste artışlar meydana gelmiştir. (Bkz. Tablo 8)

 

2009 ve 2010 (Nisan hariç) döneminde ÜFE’de tek haneler gerçekleşmiştir. Ancak 2011 boyunca yine çift hanelere geçilmiş olup bunun istisnaları Nisan ve Mayıs aylarıdır. TÜFE’de de 2009 ve 2010 (Şubat ve Nisan hariç) yılları, tek hanelerin gerçekleştiği dönemlerdir. Bu durum, Aralık ayı haricinde 2011 boyunca da geçerliliğini korumuştur. 2012’nin ilk dört ayında yine iki haneli enflasyon oranları gerçekleşmiş olmakla beraber, Mayıs itibariyle bu oranlar yerlerini tek hanelere terk etmiştir. Bu eğilim 2013 boyunca da devam etmiştir. (Bkz. Tablo 8)

 

‘Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim’ dikkate alınarak 2003, 2004 ve 2005 yıllarında hedef enflasyon oranları realize edilebilmekle beraber, 2006, 2007 ve 2008 yıllarında bunu sağlamak mümkün olmamıştır. 2009 yılı hedef oranı %7.5 olup ÜFE’de Şubat’tan TÜFE’de ise Nisan’dan itibaren realize edilebilmiştir. Ancak, bu erişim bir başarıdan ziyade iç piyasadaki daralmanın sonucu olarak değerlendirilmektedir. 2010 yılı için tespit edilen hedef oranı %6.5’e ise sadece TÜFE’de ulaşılabilmiştir. 2011 yılı hedef enflasyon oranı %5.5 olarak tespit edilmiştir. Bu orana 2011’in sadece ilk dört ayında TÜFE’de erişilebilmişken Mayıs ayı itibariyle hedeften giderek uzaklaşılmıştır. 2012-2014 dönemi hedef enflasyon oranı ise %5 olup 2012 sonunda ÜFE’de Ağustos ayı itibariyle realize edilmiş olmakla beraber TÜFE’de hiçbir zaman için bu hedefin gerçekleşmesi mümkün olmamıştır.

 

2013 enflasyon hedefi de %5 olmakla beraber, yıl içinde iki defa revize edilmiştir. Bu çerçevede Merkez Bankası, Temmuz raporundaki %6.2 hedefini Orta Vadeli Program'ında %6.8'e yükseltmiştir. Buna karşılık, gerçekleşen oranlar bu hedefin de üstündedir. Nitekim, 2013 sonu ÜFE ve TÜFE oranları sırasıyla %6.97 ve 7.40 olarak gerçekleşmiştir. (Bkz. Tablo 8)

 

 

2-B) PARASAL GÖSTERGELER:

2012 ve 2013 sonları itibariyle parasal göstergeler ve bunlar arasındaki değişim oranları, Tablo 9’da verilmiştir.

 

TABLO 9: PARASAL GÖSTERGELER (Milyon TL)

 

28 Aralık 2012

27 Aralık 2013

Değişim (%)

Dolaşımdaki Para

54,566

67,740

24.1

Vadesiz TL Mevduat

75,304

94,576

25.6

Vadesiz YP Mevduat

37,535

46,622

24.2

M1

167,405

208,938

24.8

Vadeli TL Mevduat

400,392

460,981

15.1

Vadeli YP Mevduat

163,974

220,786

34.6

M2

731,771

890,706

21.7

Repo

7,034

5,672

-19.4

B Tipi Likit Fonlar

17,289

11,229

-35.1

İhraç Edilen Menkul Kıymetler

18,558

24,026

29.5

M3

774,652

931,633

20.3

Toplam TL Krediler

594,493

754,267

26.9

Bireysel TL Krediler

264,314

327,706

24.0

Kurumsal TL Krediler

330,179

426,561

29.2

Dolarizasyon (YP/M3)

26.0

28.7

10.3

Kaynak: TCMB

 

2012 sonu itibariyle 54.6 milyar TL olan dolaşımdaki para meblağı, 2013 sonunda 67.7 milyar TL’ye yükselmiş olup artış oranı %24.1’dir. Vadesiz TL ve yabancı para mevduatlarında meydana gelen artışlar sırasıyla %25.6 ve 24.2’dir. Vadeli TL ve yabancı para mevduatlarındaki artış oranları ise sırasıyla %15.1 ve 34.6’dır. Repoda ise %19.4 oranında azalış meydana gelmiştir. (Bkz. Tablo 9)

 

2012 sonunda bankalarca verilen toplam kredi meblağı 594 milyar TL civarında idi. Bu meblağ, 2013 yılı sonunda 754 milyar TL civarına yükselmiş olup artış oranı %26.9’dur. (Bkz. Tablo 9)

 

 

2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI:

2013 yılı sonunda, seçilmiş finansal yatırım araçlarının yıllık ortalamaları itibariyle reel getirileri Tablo 10’da yer almaktadır.

 

TABLO 10: SEÇİLMİŞ FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARININ REEL GETİRİLERİ

 

REEL GETİRİ (2003=100)

ÜFE (%)

TÜFE (%)

YILLIK

ORTALAMA

ALTIN (KÜLÇE)

BORSA İNDEKSİ (BIST 100)

EURO

DOLAR

MEVDUAT FAİZİ (BRÜT)

-14.39

17.18

5.11

1.69

0.75

-16.78

13.90

2.17

-1.15

-2.07

Kaynak: TÜİK

 

2013 sonu itibariyle; 2003=100 temel yıllı ÜFE ile indirgendiğinde yıllık ortalamalar itibariyle en yüksek getiri Borsa ile elde edilmişken, en fazla zarar Altın’da gerçekleşmiştir. TÜFE ile indirgendiğinde de durum aynı merkezdedir. (Bkz. Tablo 10)

 

 

2-D) FİNANSAL KURULUŞLAR:

2013 yılı sonunda Türkiye’de faaliyette bulunan finansal kuruluşlar Tablo 11’de yer almaktadır.

 

TABLO 11: TÜRKİYE’DEKİ FİNANSAL KURULUŞLAR (Adet)

KURULUŞ

2011

2012

2013

Kamu Kalkınma ve Yatırım Bankaları

4

4

4

Kamu Mevduat Bankaları

3

3

3

TMSF Bünyesindeki Bankalar

2

2

2

Özel Yatırım Bankaları

5

5

6

Özel Mevduat Bankaları

10

11

10

Türkiye’de Kurulu Yabancı Yatırım Bankaları

4

4

3

Türkiye’de Kurulu Yabancı Mevduat Bankaları

10

10

12

Mevduat Toplama Yetkisine Sahip Yabancı Banka Şubeleri

6

6

5

 

 

 

 

Katılım Bankaları (Özel Finans Kurumları)

4

4

4

 

 

 

 

Türkiye’de Temsilciliği Bulunan Yabancı Banka Sayısı

46

44

48

 

 

 

 

Leasing Kuruluşları

31

31

32

Factoring Kuruluşları

74

78

76

Tüketici Finansman Kuruluşları

12

13

13

Varlık Yönetim Şirketleri

8

9

11

Finansal Holding Kuruluşları

3

3

3

Kaynak: BDDK

 

2013 yılı sonunda toplam yerli-yabancı banka sayısı 45, Katılım bankaları 4, Leasing kuruluşları 32, Factoring kuruluşları ise 76’dır. Tüketici finansman kuruluşlarının sayısı 13, Varlık yönetim şirketleri ise 11 adettir. (Bkz. Tablo 11)

 

 

 

3) KAMU MALİYESİ KESİMİ

 

3-A) BÜTÇE GELİŞMELERİ:

2012-13 yılları bütçe gelişmeleri Tablo 12’de yer almaktadır.

 

TABLO 12: BÜTÇE İLE İLGİLİ GELİŞMELER (000 TL) (%)

 

2012

2013

ARTIŞ

(13/12) (%)

GELİRLER

332,474,895

389,440,772

17.1

   Genel Bütçe Gelirleri

320,535,674

376,105,352

17.3

       Vergi Gelirleri

278,780,848

326,125,253

17.0

       Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri

13,986,088

14,301,029

2.3

       Alınan Bağışlar ve Yardımlar

1,651,698

1,855,906

12.4

       Faizler, Paylar ve Cezalar

22,707,958

23,494,189

3.5

       Sermaye Gelirleri

2,053,986

10,105,285

392.0

       Alacaklardan Tahsilat

1,355,096

223,690

-83.5

   Özel Bütçeli İdare Gelirleri

9,621,690

10,662,443

10.8

   Düzenleme ve Denetleme Kurum Gelirleri

2,317,531

2,672,977

15.3

 

 

 

 

HARCAMALAR

361,886,686

407,889,625

12.7

   Faiz Hariç Harcamalar

313,470,639

357,903,575

14.2

       Personel Giderleri

86,462,710

96,237,028

11.3

       Sos. Güv. Kur. Devlet Primleri

14,728,208

16,304,698

10.7

       Mal ve Hizmet Alımları

32,893,602

36,268,447

10.3

       Cari Transferler

129,477,019

148,735,201

14.9

       Sermaye Giderleri

34,365,315

43,608,533

26.9

       Sermaye Transferleri

6,006,362

7,655,419

27.5

       Borç Verme

9,537,423

9,094,249

-4.6

   Faiz Harcamaları

48,416,047

49,986,050

3.2

 

 

 

 

BÜTÇE DENGESİ

-29,411,791

-18,448,853

-37.3

 

 

 

 

Faiz Dışı Denge

19,004,256

31,537,197

65.9

Kaynak: MB

 

2013 yılı sonunda elde edilen gelir meblağı 389,441 milyon TL’dir. 2012’ye göre artış meydana gelmiş olup, oran %17.1’dir. Aynı dönemdeki harcama meblağı 407,890 milyon TL olup 2012’ye göre artış oranı %12.7’dir. (Bkz. Tablo 12)

 

2013 yılında faiz harcamaları meblağı 49,986 milyon TL olup 2012 yılına göre %3.2 oranında artmıştır. Faiz dışı dengede önceki döneme göre belirgin bir artış meydana gelmiştir. Nitekim, 2012 yılında 19,004 milyon TL olan faiz dışı fazla, 2013’te 31,537 milyon TL’ye yükselmiştir ve artış oranı %66 civarındadır. (Bkz. Tablo 12)

 

Bütçe dengesinde de lehte gelişmeler meydana gelmiştir. Nitekim, 2012’de 29 milyar TL civarında olan bütçe açığı, 2013 yılında 18 milyar TL civarına düşmüştür. Meydana gelen azalış oranı %37 civarındadır. (Bkz. Tablo 12)

 

 

3-B) BORÇ VERİLERİ:

İç ve dış borçlara ilişkin bilgiler Tablo 13-16’da yer almaktadır.

 

TABLO 13: İÇ BORÇ STOKU (Milyon TL)

 

2011

2012

2013

MEBLAĞ

368,778

386,542

403,007

VADE (ay)

31.1

33.6

46.3

Kaynak: HM

 

2013 yılı sonunda toplam iç borç stoku 403,007 milyon TL’dir. 2012 yılı sonuna göre meydana gelen artış 16,465 milyon TL’dir. Borç stokunun ortalama vadesinde ise artış meydana gelmiştir. 2012 sonunda 33.6 ay olan borç stokunun ortalama vadesi, 2013 yılı sonunda 46.3 aya çıkmıştır. (Bkz. Tablo 13)

 

TABLO 14: BRÜT DIŞ BORÇ STOKU (Milyon $, %)

 

2011

2012

2013

Borç stoku / GSYH (2013)

TOPLAM

303,884

338,309

388,243

39.3

 *Kısa Vadeli

81,841

100,540

129,107

43.0

 *Uzun Vadeli

222,043

237,769

259,136

47.3

Kaynak: HM

 

2012 yılı sonunda 338,309 milyon Dolar olan dış borç stoku, 2013 yılı sonunda 388,243 milyon Dolar’a yükselmiştir. Vadeler açısından dış borçlar temel karakteristiğini sürdürmekte olup ağırlıklı olarak uzun vadelidir. 2013 yılı sonunda uzun vadeli borçların toplam dış borç stokundaki payı %67 civarındadır. (Bkz. Tablo 14)

 

TABLO 15: DIŞ BORÇ KOMPOZİSYONU (%)

DÖVİZ CİNSİ

2011

2012

2013

Dolar

54.0

54.4

54.2

Euro

35.3

34.8

35.4

SDR

1.4

0.7

0.4

Yen

2.4

2.5

1.8

Diğer

6.7

7.6

8.2

Kaynak: HM

 

2013 yılı sonunda dış borcun %54.2’si ABD Doları cinsindendir. Müteakiben; Euro, Yen, SDR ve diğer para birimleri cinsinden borçlar gelmektedir. (Bkz. Tablo 15)

 

TABLO 16: MERKEZÎ İDARE BORÇ STOKU (Alacaklıya Göre) (Milyar $)

 

2011

2012

2013

TOPLAM BORÇ STOKU

274.4

298.5

274.4

I) İÇ BORÇ STOKU

195.2

216.8

188.8

   a) Piyasa

162.9

---

---

   b) Kamu Kesimi

32.3

---

---

 

 

 

 

II) DIŞ BORÇ STOKU

79.2

81.7

85.6

   a) Kredi

32.6

30.5

30.0

       a.1) Uluslararası Kuruluşlar

              (IMF Kredisi)

18.8

(4.4)

17.7

(0.9)

18.4

(0)

       a.2) Hükûmet Kuruluşları

6.5

5.9

5.2

       a.3) Ticarî Bankalar

7.3

6.8

6.4

   b) Tahvil

46.5

51.2

55.6

Kaynak: HM

 

Hazine Müsteşarlığı verilerine göre, alacaklılar itibariyle merkezî idare toplam borç stoku; 2010 sonuda 306.3 milyar Dolar iken, 2011 yılı sonunda 274.4 milyar Dolar’a gerilemiştir. Söz konusu meblağ, 2012 yılı sonunda 298.5 milyar Dolar’a yükselmişken 2013 sonunda tekrar 274.4 milyar Dolar’a gerilemiştir. (Bkz. Tablo 16)

 

IMF kredisinde ise öncelikle belirgin azalmalar, ardından da tükeniş söz konusudur. Nitekim 2010 sonunda 5.6 milyar Dolar olan IMF borcu, 2011 sonu itibariyle 4.4 milyar Dolar’a ve 2012 sonunda da 864 milyon Dolar’a gerilemiştir. 2013’te ise IMF borcu sıfırlanmıştır. Bu, borçlanma açısından önemli bir gelişme olarak değerlendirilebilir. (Bkz. Tablo 16)

 

 

 

4) DIŞ İŞLEMLER KESİMİ

 

4-A) ÖDEMELER DENGESİ:

Ödemeler dengesi bilgilerine Tablo 17’de yer verilmektedir.

 

TABLO 17: ÖDEMELER DENGESİ (Milyon $)

 

2011

2012

2013

I. CARİ İŞLEMLER HESABI

-75,092

-48,497

-65,061

   I.a) Dış Ticaret Hesabı

-89,139

-65,331

-80,016

   I.b) Hizmetler Hesabı

20,130

22,562

23,124

   I.c) Gelir Hesabı

-7,841

-7,161

-9,349

   I.d) Cari Transferler Hesabı

1,758

1,433

1,180

 

 

 

 

II. SERMAYE VE FİNANS HESAPLARI

65,659

47,438

62,819

   II.a) Sermaye Hesabı

-25

-52

-92

   II.b) Finans Hesabı

65,684

47,490

62,911

 

 

 

 

III. NET HATA VE NOKSAN

9,433

1,059

2,242

Kaynak: TCMB

 

Cari işlemler hesabı; 2012 sonunda 48.5 milyar Dolar civarında açık vermişken, 2013 yılı açık meblağı 65 milyar Dolar’ın üstüne çıkmış olup artış oranı %34 civarındadır. (Bkz. Tablo 17)

 

 

4-B) MAL TİCARETİ:

Ana ve alt kalemler itibariyle mal ticareti verileri, Tablo 18’de ve 19’da yer almaktadır.

 

TABLO 18: DIŞ TİCARET BİLEŞİMİ (000 $)

 

2012

2013

Değişim (%)

İHRACAT

152,462

151,812

-0.4

İTHALÂT

236,545

251,651

6.4

DIŞ TİCARET DENGESİ

-84,083

-99,839

18.7

İHRACAT / İTHALÂT (%)

64.5

60.3

 

Kaynak: DTM

 

2013 yılı ihracatı 152 milyar Dolar, ithalâtı ise 252 milyar Dolar civarındadır. 2012 yılına göre ihracatta %04 oranında azalış meydana gelmişken, ithalâtta ise %6.4 oranında artış gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığında meydana gelen artış ise %18.7’dir. 2013 yılında ihracatın ithalâtı karşılama oranı %60.3’tür. Bu oran, 2012 yılına göre 4.2 puan azalış sergilemiştir. (Bkz. Tablo 18)

 

TABLO 19: GENİŞ EKONOMİK GRUPLARIN SINIFLAMASINA (GEGS) GÖRE DIŞ TİCARET BİLEŞİMİ (Milyon $)

 

2012

2013

Değişim (%)

İHRACAT

 

 

 

  Sermaye (Yatırım) Malları

13,734

15,594

13,5

  Ara (Ham madde) Mallar

82,656

74,804

-9,5

  Tüketim Malları

55,556

60,783

9,4

  Diğer

516

661

28,1

 

 

 

 

İTHALÂT

 

 

 

  Sermaye (Yatırım) Malları

33,925

36,759

8,4

  Ara (Ham madde) Mallar

174,930

183,812

5,1

  Tüketim Malları

26,699

30,416

13,9

  Diğer

990

663

-33,0

Kaynak: DTM

 

2013 yılında, mal sınıflamasına göre dış ticaret bileşimi açısından ihracat alt kalemleri, sırasıyla şöyledir: ham madde, tüketim, yatırım ve diğer mallar. Burada dikkati çeken husus şudur: geleneksel olarak ihracat kalemleri arasında ilk sırayı tüketim malları alırken, 2006 yılı itibariyle bu yapıda bir değişiklik meydana gelmiş olup ilk sırayı ham maddeler almıştır. Aynı dönemde, ithalât alt kalemleri ise karakteristik yapısını sürdürmüş olup sırasıyla şöyledir: ham madde, yatırım, tüketim ve diğer mallar. (Bkz. Tablo 19)

 

2013 yılında, ülke gruplarına göre incelendiğinde, ihracatın %41.5’inin AB ülkelerine; kalan kısmının diğer ülkelere yapıldığı ortaya çıkmaktadır. Bu oran 2012 yılında %39 olup 2013’te %6 civarında bir artış meydana gelmiştir. 2013’te ithalâtın %36.7’si AB ülkelerinden; kalan kısmı diğer ülkelerden gerçekleştirilmiştir. Bu oran 2012 yılında %37.1 olup 2013’te %1 civarında bir düşüş meydana gelmiştir. Buradan anlaşıldığı üzere, Türkiye’nin başlıca ticaret ortağı sayılan AB ülkeleri ile ihracat hacminde önceki yılda beliren yavaşlama ve gerileme sinyalleri, 2013’te yerini nispî bir canlılığa bırakmıştır.

 

 

4-C) HİZMET TİCARETİ:

Alt faaliyet dalları itibariyle hizmet ticareti verileri Tablo 20’de yer almaktadır.

 

TABLO 20: HİZMET TİCARETİ GELİŞMELERİ (Milyon $)

 

2011

2012

2013

HİZMETLER DENGESİ

20,130

22,562

23,124

   a) Ulaştırma

2,279

3,611

3,296

   b) Turizm

20,171

21,251

23,180

   c) İnşaat

838

1,029

671

   d) Sigorta

-468

-425

-741

   e) Finans

-690

-642

-555

   f) Diğer Ticarî

-1,427

-1,618

-1,971

   g) Resmî

-1,059

-965

-888

   h) Diğer

486

321

132

Kaynak: TCMB

 

2013 yılında Türkiye’nin net gelir sağlayan başlıca hizmet alt sektörleri, sırasıyla; turizm, ulaştırma ve inşaattır. Söz konusu dönem itibariyle Türkiye’nin hizmet ticareti net geliri 23 milyar Dolar civarındadır. 2012’ye göre bu meblağda %2.5 civarında artış meydana gelmiştir. (Bkz. Tablo 20)

 

TÜİK istatistiklerine göre, 2013 yılında Türkiye’yi ziyaret eden kişi (yabancı turist+yurtdışı ikametli vatandaş) sayısı 39,226,226’dır. Yurt dışını ziyaret eden Türkiyeli turist sayısı ise 8,011,654’tür. Giriş yapan yabancı ziyaretçilerin ülkeleri itibariyle ilk beş adedi şöyledir: Almanya, Rusya Federasyonu, İngiltere, Gürcistan, Bulgaristan, İran.

 

2013 yılı toplam turizm geliri (yabancı turist+yurtdışı ikametli vatandaş) 32,308,991,000 $’dır. Aynı yılın turizm gideri (Türkiyeli turist) ise 5,253,565 $ olarak gerçekleşmiştir.

 

 

Yrd. Doç. Dr. Mehmet Behzat Ekinci

Mardin Artuklu Üniversitesi

İİBF, İktisat Bölümü

http://iktisat.artuklu.edu.tr/akademik-kadro/

http://www.akademiktisat.net

mbekinci@akademiktisat.net

 

 

Kaynaklar:

TÜİK, DPT, HM, DTM, TCMB, MB, BDDK, Turkish Bank.

 

 

 

Sayfa başı