AKADEM<İ>KTİSAT

 

 

MARDİN’DE HİZMET SEKTÖRÜNÜN TİCARÎ VE KURUMSAL YAPISI

 

 

İÇİNDEKİLER

GİRİŞ

 

1. ULUSLARARASI HİZMET TİCARETİ VE TÜRKİYE

1.1. Uluslararası Hizmet Ticareti

1.2. Türkiye’nin Dünya Hizmet Ticaretindeki Yeri

1.3. Dicle Bölgesi’nin Türkiye Hizmet Ticaretindeki Yeri

1.4. Mardin’in Türkiye ve Dicle Bölgesi Hizmet Ticaretindeki Yeri

 

2. MARDİN’DE HİZMETLERE İLİŞKİN GÖRÜNÜM

2.1. Meslekî Hizmetler

2.2. Haberleşme Hizmetleri

2.3. Müteahhitlik ve Mühendislik Hizmetleri

2.4. Dağıtım Hizmetleri

2.5. Eğitim Hizmetleri

2.6. Çevre Hizmetleri

2.7. Malî Hizmetler

2.8. Sağlıkla İlgili ve Sosyal Hizmetler

2.9. Turizm ve Seyahat ile İlgili Hizmetler

2.10. Eğlence, Kültür ve Spor Hizmetleri

2.11. Ulaştırma Hizmetleri

2.12. Başka Yerlere Dahil Edilmemiş Hizmetler

 

3. MARDİN’DE HİZMET SEKTÖRÜNDE KURUMSAL YAPI

3.1. Kamu Nitelikli Kuruluşlar

3.2. Sanayici ve İş Adamları Kuruluşları

3.3. Diğer Kuruluşlar

 

4. MARDİN’DE HİZMETLERE İLİŞKİN ÖZEL İNCELEMELER

4.1. Mardin’in Rekabetçilik Yapısı

4.2. Hizmet Sektöründe KOBİ’ler ve Ortaklık Kültürü

4.3. Hizmet Sektörü ve Girişimcilik Yapısı

 

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

KAYNAKLAR

 

 

GİRİŞ

Faktör Donatımı, nam-ı diğer Heckscher-Ohlin, Teorisi’ne göre her ülke daha çok sahip olduğu üretim faktörünün gerektirdiği malların üretiminde mukayeseli üstünlük eder, yani onları daha düşük maliyetle üreterek uzmanlaşır (Seyidoğlu, 2009: 80). Gerçi buna yönelik ciddi birtakım itirazlar gelmiş ve bunu bazı ülkeler için yanlışlayan çalışmalar yapılmıştır; ancak yine de Uluslararası İktisat Teorisi’nde ekonomilerin dış ticaretini açıklamada halen faydalanılan bir teoridir. Buradan hareketle, mal ile ilgili oluşturulmuş bu teori, hizmetlere de uyarlanarak şu ileri sürülebilir: Bir ülke, hizmet üretimine dayalı iktisadî yapılanmasını daha fazla sahip olduğu üretim faktörünü dikkate alarak gerçekleştirirse o sektörde elde edeceği uzmanlıkla hem üretimini hem de bununla bağlantılı olarak uluslararası ticaretteki payını artırabilir.

 

Türkiye, sektörler itibariyle tarımdan sanayiye ve hizmetlere olmak üzere ikili bir dönüşüm yaşamaktadır. Bu süreçte tarımın payı azalırken sanayi ve hizmet sektörlerinin payları artmaktadır. Fakat asıl ağırlık hizmetler lehinedir. İşte bu da yukarıda bahsedilen Faktör Donatımı Teorisi’nin ileri sürdüğünden çok farklı değildir. Hakikaten Türkiye, ağırlıklı olarak sahip olduğu emek faktörünü dikkate alarak daha ziyade emek-yoğun nitelikli üretim faaliyetlerinde bulunmakta ve elde ettiği uzmanlıkla uluslararası ticaretteki payını artırmaya çalışmaktadır. Çalışmanın asıl konusu olan Mardin ele alındığında da farklı bir sürecin yaşanmadığına şahit olunmaktadır.

 

Genel olarak ülke ekonomilerinde sektörel bazda gerçekleştirilen iktisadî yapılanma, özelde bölgelere inildiğinde birtakım farklılıklar arz edebilir. Nitekim kimi bölgeler bir üretim faktöründe üstünlüğe sahip olarak ilgili üretimde uzmanlaşırken, diğer bir bölge nispeten daha fazla sahip olduğu başka bir üretim faktörüyle bağlantılı uzmanlık elde edebilir. Doğrusu bu, ‘bölgesel kalkınma’ kavramı çerçevesinde de özel önem verilen bir husus olup, bu amaçla her bölgenin ilgili faaliyetleri tespit edilerek gerekli yönlendirmelerde, teşviklerde ve desteklerde bulunulmaktadır. Mesela Marmara Bölgesi’nde sahip olunan üretim faktörleri dikkate alınarak sanayi ağırlıklı bir strateji izlenirken, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde tarım ve hizmetler ağırlıklı bir strateji izlenmektedir. Bu tercih, söz konusu bölgelerde sırasıyla hizmetlere veya sanayiye hiç önem verilmediği şeklinde değil, fakat daha ziyade diğer sektörlerin ön plana çıkarıldığı biçiminde değerlendirilebilir.

 

Mardin, sahip olduğu faktör bileşimi gereği emek-yoğun bir sektörel yapılanma içerisindedir. Bu da beraberinde ağırlıklı olarak hizmet sektörü temelli bir üretim yapısına yol açmaktadır. Nitekim iktisadî faaliyetler incelendiğinde başta turizm olmak üzere inşaat ve ulaştırma gibi dallarda uzmanlaşma olduğu ve bu alanlarda hizmet üretiminin ön plana çıktığı görülmektedir. Esasında, şehrin sanayi sektörünün de gelişme sürecinde olduğu belirtilebilir. Fakat yine de hizmet sektörünün daha belirgin bir ilerleme kaydettiği ortaya çıkmaktadır. Doğrusu sanayi sektörü, gelişmesini sürdürse bile zaten paralel olarak ilgili hizmetlerin hacmi de artmaya devam etmektedir. İşte bu bölümde, söz konusu değişim-dönüşüm çerçevesinde Mardin’in hizmet sektörüne yönelik incelemelerde bulunularak şehrin toplu bir görünümü ortaya konulmaya çalışılmaktadır.

 

Metodoloji ve Çalışma Planı

İçeriği itibariyle hem ‘masabaşı’ hem de ‘saha araştırması’ niteliğinde olan bu çalışmada her iki faaliyet de icra edilmiştir. Bu kapsamda ‘masabaşı’ aşamasında normal ve elektronik nitelikli ulusal ve uluslararası kaynaklardan ilgili veriler toplanarak çalışmanın temel kısmı oluşturulmuştur. Özellikle Mardin ile ilgili bazı verilerin toplanmasında yani ‘saha araştırması’ aşamasında ise ilgili kuruluşlarla/kişilerle bizzat mülakat gerçekleştirilerek veriler sağlanmaya çalışılmıştır. Bunun yanında ihtiyaca binaen telefonla ve elektronik ortamda da ilgili kuruluşlardan/kişilerden bilgiler elde edilmeye çalışılmıştır. Bu arada, birçok çalışmada olduğu gibi, belirtilmelidir ki birtakım verilerin elde edilmesinde güçlüklerle karşılaşılmıştır. Dahası, verilerin güncelliği da başlı başına bir sorundur. Bununla beraber, çalışmada da bahsedilen bazı standardizasyon faaliyetleri zamanla bu tür sorunları minimize etmeye imkân sağlayacaktır.

 

Bu çalışmada, Mardin’e ilişkin hizmet sektörü incelemelerinde, Birleşmiş Milletler tarafından tespit edilen sektörel sınıflandırma kitabı esas alınarak Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Sekreteryası tarafından hazırlanan MTN.GNS/W/120 sayılı belge (Bundan sonra ‘DTÖ sınıflaması’ şeklinde bahsedilecektir) ile üye ülkelerin bilgilerine sunulan hizmet ana/alt sektörleri baz alınmaktadır (WTO, 2013c). Söz konusu sınıflama; 12 ana hizmet grubundan, 54 alt hizmet grubundan ve 117 alt hizmet faaliyetinden oluşmaktadır. Bu ana hizmet grupları şöyledir: Meslekî Hizmetler; Haberleşme Hizmetleri; Müteahhitlik ve Mühendislik Hizmetleri; Dağıtım Hizmetleri; Eğitim Hizmetleri; Çevre Hizmetleri; Malî Hizmetler; Sağlıkla İlgili ve Sosyal Hizmetler; Turizm ve Seyahat ile İlgili Hizmetler; Eğlence, Kültür ve Spor Hizmetleri; Ulaştırma Hizmetleri; Başka Yerlere Dahil Edilmemiş Hizmetler.

 

Çalışma dört ana kısımdan oluşmaktadır. İlk bölümde uluslararası hizmet ticaretine ilişkin bazı veriler incelenmekte ve Türkiye’nin durumu ele alınmaktadır. Böylece, dünyanın ve Türkiye’nin ardından ‘tümdengelim’ metoduyla “Dicle Bölgesi(TRC3)’nin Türkiye”, “Mardin’in Türkiye” ve “Mardin’in Dicle Bölgesi” hizmet sektöründeki payı özel olarak analiz edilmektedir. İkinci bölümde Mardin’de hizmetlere ilişkin ayrıntılı analizler yer almaktadır. Burada, DTÖ sınıflaması göz önünde bulundurularak hizmetlere ilişkin ana ve alt sektörler temel alınmaktadır. Bu çerçevede 12 ana hizmet grubu yer almakla beraber, bazı hizmet sektörleri bu rapordaki (kitap) başka çalışmaların konusu olduğundan burada sadece sekizine ayrıntılı olarak yer verilmektedir. Mardin’de hizmet sektöründeki kurumsal yapının incelemeye tâbi tutulduğu üçüncü bölümde kamu-özel-karma ve STK nitelikli bazı kurumlara/kuruluşlara ilişkin bilgiler aktarılmaktadır. Dördüncü bölümde Mardin’de hizmetlere ilişkin birtakım özel incelemeler yapılmaktadır. Bu kapsamda sektörün rekabetçilik yapısı, KOBİ’lerin durumu, ortaklık kültürü ve girişimcilik yapısı ele alınmaktadır. Değerlendirme ve sonuç kısmında ise çalışma boyunca ele alınan hususların bir kısmı ön plana çıkarılarak Mardin’in hizmet sektörüne ilişkin birtakım tespitlerde bulunulmakta ve ilgili teklifler sıralanmaktadır.

 

 

1. ULUSLARARASI HİZMET TİCARETİ VE TÜRKİYE

1.1. Uluslararası Hizmet Ticareti

Hizmet ticareti de mal ticareti gibi ekonomilerde payını artıran bir faaliyettir. Ülkeler de bunun farkında olarak kendi iktisadî yapıları ve faktör donanımları gereği hizmet sektöründe yoğunlaşmaya ve dünya ticaretindeki paylarını artırmaya çalışmaktadır.

 

Tablo 1: Alt Dallar İtibariyle Dünya Hizmet Ticaretindeki Gelişmeler (2000-11, milyar $, %)

 

Hacim

 

Pay

2011

 

2000

2005

2009

2010

2011

İHRACAT

Tüm Ticarî Hizmetler

4,170

 

100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

     Turizm

1,065

 

32.1

27.7

25.5

25.2

25.6

     Ulaştırma

860

 

23.0

22.7

20.0

21.0

20.6

     Diğer Ticarî Hizmetler

2,240

 

44.8

49.6

54.4

53.7

53.7

 

 

 

İTHALÂT

Tüm Ticarî Hizmetler

3,955

 

100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

     Turizm

950

 

29.9

27.0

24.4

24.1

24.0

     Ulaştırma

1,100

 

28.7

28.8

25.4

27.3

27.9

     Diğer Ticarî Hizmetler

1,860

 

41.4

44.2

48.9

47.5

47.1

Kaynak: WTO (2013d), “Trade in Commercial Services by Category”, International Trade Statistics-2012, http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2012_e/section3_e/iii01.xls, (Erişim Tarihi: 06.06.2013).

 

Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ: World Trade Organization: WTO) verilerine göre 2011 yılı sonu itibariyle dünya toplam hizmet ihracat meblağı 4.2 trilyon Dolar’dır. Aynı dönemin ithalât meblağı ise 4 trilyon Dolar’dır. 2000-11 döneminde alt faaliyetler itibariyle toplam hizmet ihracatı ve ithalâtı içinde en büyük paylar, sırasıyla turizme ve ulaştırmaya aittir (Bkz. Tablo 1).

 

1.2. Türkiye’nin Dünya Hizmet Ticaretindeki Yeri

Türkiye 2011 yılında turizm ve ulaştırma hizmetlerinde dünyadaki ilk 15 ihracatçı ülke arasında yer almaktadır. Öte taraftan ithalâtta ise alt sıralarda yer alan bir ülkedir. Yani Türkiye, birçok hizmet alt dalında net ihracatçı konumundadır.

 

Tablo 2: Turizm Sektöründe Başlıca İhracatçılar (2005-11, milyar $, %)

 

Hacim

 

Pay

 

Yıllık %Değişim

2011

 

2005

2011

 

2005-11

2009

2010

2011

Avrupa Birliği (27)

377.1

 

42.5

35.3

 

4

-13

-1

13

       AB dışı Avrupa Ülkeleri

117.9

 

11.8

11.0

 

6

-12

6

17

ABD

149.6

 

15.3

14.0

 

6

-11

9

11

Çin

48.5

 

4.2

4.5

 

9

-3

15

6

Makao, Çin

38.5

 

1.1

3.6

 

30

7

53

39

Avustralya

31.4

 

2.4

2.9

 

11

1

17

6

Hong Kong, Çin

27.7

 

1.5

2.6

 

18

7

35

25

Tayland

26.7

 

1.4

2.5

 

19

-12

25

33

TÜRKİYE

22.7

 

2.6

2.1

 

4

-3

-2

9

Singapur

19.1

 

0.9

1.8

 

21

-13

51

35

Malezya

18.2

 

1.3

1.7

 

13

3

16

0

İsviçre

17.7

 

1.4

1.7

 

10

-2

6

18

Hindistan

17.5

 

1.1

1.6

 

15

-6

27

24

Kanada

16.7

 

2.0

1.6

 

3

-12

14

6

Güney Kore

12.3

 

0.8

1.2

 

13

0

6

19

Meksika

11.9

 

1.7

1.1

 

0

-14

4

-1

Kaynak: WTO (2013b), “Leading Exporters and Importers in World Trade in Travel Services”, International Trade Statistics-2012, http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2012_e/section3_e/iii07.xls, (Erişim Tarihi: 06.06.2013).

 

Bir ana hizmet dalı olarak turizm ihracatındaki başlıca 15 ülkenin (ülke grubunun) yer aldığı Tablo 2’de de görüldüğü üzere 2011 yılında ilk üç ülke (ülke grubu) AB, ABD ve Çin’dir. Bunların 2011 yılı payları sırasıyla %35.3, 14, ve 4.5’tir. Türkiye de başlıca turizm ihracatçıları arasında yer almakta olup aynı yılda dünya turizm hizmetlerindeki payı %2.1’dir. Bu arada söz konusu ülkeler arasında 2005-11 döneminde yıllık ortalama % değişme açısından en yüksek gelişmeyi sağlayan ilk üç ülke Makao (Çin), Singapur ve Tayland olmuştur. Aynı dönemde Türkiye’nin ortalama gelişme hızı %4’tür.

 

Tablo 3: Ulaştırma Sektöründe Başlıca İhracatçılar (2005-11, milyar $, %)

 

Hacim

 

Pay

 

Yıllık %Değişim

2011

 

2005

2011

 

2005-11

2009

2010

2011

Avrupa Birliği (27)

372.5

 

46.1

43.3

 

6

-23

9

9

       AB dışı Avrupa Ülkeleri

185.1

 

22.8

21.5

 

6

-25

13

9

ABD

78.9

 

9.2

9.2

 

7

-18

15

12

Japonya

38.4

 

6.3

4.5

 

1

-33

23

-1

Singapur

37.1

 

3.4

4.3

 

11

-19

15

13

Güney Kore

37.1

 

4.2

4.3

 

8

-36

36

-5

Çin

35.6

 

2.7

4.1

 

15

-39

45

4

Hong Kong, Çin

32.7

 

3.6

3.8

 

8

-18

26

9

Hindistan

17.5

 

1.0

2.0

 

20

-5

21

32

Rusya Federasyonu

17.0

 

1.6

2.0

 

11

-18

21

14

Norveç

15.1

 

2.7

1.8

 

0

-25

1

-4

Kanada

13.5

 

1.7

1.6

 

6

-19

25

16

TÜRKİYE

10.4

 

0.9

1.2

 

13

0

15

15

Taipei, Çin

9.7

 

1.0

1.1

 

9

-31

54

-1

Ukrayna

9.0

 

0.8

1.0

 

12

-18

25

15

Mısır

8.2

 

0.8

1.0

 

10

-18

18

4

Kaynak: WTO (2013a), “Leading Exporters and Importers in World Trade in Transportation Services”, International Trade Statistics-2012, http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2012_e/section3_e/iii04.xls, (Erişim Tarihi: 06.06.2013).

 

2011 yılında diğer bir ana hizmet dalı olan ulaştırma ihracatındaki başlıca 15 ülke (ülke grubu) arasındaki ilk üç ülke (ülke grubu) ise AB, ABD ve Japonya’dır. Bunların 2011 yılı payları sırasıyla %43.3, 9.2, ve 4.5’tir. Türkiye de turizmde olduğu gibi yine başlıca ulaştırma hizmetleri ihracatçıları arasındadır ve 2011’deki payı %1.2’dir. Söz konusu ülkeler arasında 2005-11 döneminde yıllık ortalama % değişme açısından en yüksek gelişmeyi sağlayan ilk üç ülke ise Hindistan, Çin ve Türkiye olmuştur. Bu dönemde Türkiye önemli bir gelişme kaydetmiş olup meydana gelen artış %13 oranındadır (Bkz. Tablo 3).

 

Tablo 4: Türkiye’de Hizmet Ticareti Gelişmeleri (2010-12, milyon $)

Hizmetler

2010

2011

2012

14,416

20,130

23,545

   a) Ulaştırma

1,308

2,279

4,220

   b) Turizm

15,981

20,171

21,559

   c) İnşaat

859

838

1,028

   d) Sigorta

-475

-468

-380

   e) Finans

-242

-690

-644

   f) Diğer Ticarî

-1,340

-1,427

-1,536

   g) Resmî

-869

-1,059

-965

   h) Diğer

45

486

263

Kaynak: TCMB (2013), “Ödemeler Dengesi Verileri”, http://evds.tcmb.gov.tr/cbt.html,

(Erişim Tarihi: 10.06.2013).

 

Alt faaliyet dalları itibariyle Merkez Bankası (TCMB) kaynaklı hizmet ticareti verilerinin yer aldığı Tablo 4’te, 2012 yılında Türkiye’nin net gelir sağlayan başlıca hizmet alt sektörleri, sırasıyla turizm, ulaştırma ve inşaattır. Söz konusu dönem itibariyle Türkiye’nin hizmet ticareti net geliri 23.5 milyar Dolar’dır. 2011 yılına göre bu meblağda %17 civarında artış meydana gelmiştir.

 

1.3. Dicle Bölgesi’nin Türkiye Hizmet Ticaretindeki Yeri

Mardin ili, istatistikî bölge birimleri sınıflandırması (İBBS) Seviye 2’ye göre TRC3(Dicle Bölgesi)’te yer almaktadır. Dicle Bölgesi’nde yer alan diğer iller ise Batman, Şırnak ve Siirt’tir[1]. Burada, Mardin ile ilgili özel verilere ve analizlere geçmeden evvel, Dicle Bölgesi’ne ilişkin toplu istatistikler sunularak incelemelerde bulunulmaktadır.

 

Tablo 5: Dicle Bölgesi’nde Hizmet Sektörüne İlişkin GSYİH Verileri (1991-2001) (%)

Yıl

TRC3 Hizmet/

TRC3 GSYİH

Mardin Hizmet/

Mardin GSYİH

Batman Hizmet/

Batman GSYİH

Şırnak Hizmet/

Şırnak GSYİH

Siirt Hizmet/

Siirt GSYİH

1991

49.3

63.4

29.7

62.5

48.2

1992

53.0

64.2

35.8

70.1

51.7

1993

56.4

62.2

45.3

66.1

54.5

1994

57.4

59.9

50.8

65.3

54.2

1995

53.5

56.6

47.4

57.0

52.3

1996

55.5

58.4

46.3

64.1

55.2

1997

56.3

62.7

41.2

67.9

56.9

1998

55.4

57.0

42.4

70.0

60.9

1999

61.5

67.3

46.5

79.0

60.5

2000

57.9

65.8

41.9

78.5

54.6

2001

55.1

60.7

42.7

71.5

52.9

Kaynak: TKB, DİKA (2010), Dicle Bölgesi Stratejik Gelişme Raporu, Mardin, s.37.

 

Türkiye Kalkınma Bankası (TKB) ve Dicle Kalkınma Ajansı (DİKA) verilerine göre 1991-2001 döneminde Dicle Bölgesi hizmet sektörünün Türkiye GSYİH’si içindeki payı yıllar itibariyle değişkenlik göstermesine rağmen artan eğilimlidir. Nitekim 1991’de %49.3 olan bu oran 2001’de %55.1 olarak gerçekleşmiştir (Bkz. Tablo 5).

 

Tablo 6: Dicle Bölgesi’nde Sektörlere İlişkin Gayri Safi Katma Değer Meblağları (2004-08) (milyon TL) (*)

Yıl

TR Tarım

TRC3 Tarım

TR Sanayi

TRC3 Sanayi

TR Hizmet

TRC3 Hizmet

2004

52,998

1,048

138,412

1,144

303,475

2,759

2005

60,714

1,140

160,331

1,820

350,670

3,346

2006

62,663

1,221

188,647

2,522

417,109

4,105

2007

64,332

1,258

209,515

2,541

480,538

4,692

2008

72,275

1,237

232,475

2,961

549,836

5,307

(*) Cari fiyatlarla bölgesel gayri safi katma değer – iktisadî faaliyet kollarına göre temel fiyatlarla.

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.86.

 

Dicle Bölgesi’nde 2004-08 dönemi sektörel katma değer verileri dikkate alındığında her üç sektörün (tarım, sanayi, hizmet) de payını artırdığı görülmektedir. Salt 2004 ve 2008 meblağları dikkate alındığında sektörlerin sergilediği artışlar, sırasıyla %18, 159 ve 92’dir. Yani Dicle Bölgesi’nde söz konusu dönemde en fazla gelişme kaydeden sektör sanayidir. Bununla beraber, katma değer meblağları incelendiğinde asıl pay hizmetlere aittir (Bkz. Tablo 6).

 

Tablo 7: Dicle Bölgesi Hizmet Sektörünün

Türkiye (TR) Hizmet Sektöründeki Yeri (2004-08) (%)

Yıl

TRC3 Hizmet / TR Hizmet

2004

0.91

2005

0.95

2006

0.98

2007

0.98

2008

0.97

Kaynak: TÜİK (2013d), “Ulusal Hesaplar”,

http://www.tuik.gov.tr/VeriBilgi.do?alt_id=56, (Erişim Tarihi: 10.06.2013).

 

2004-08 döneminde Dicle Bölgesi hizmet sektörünün Türkiye hizmet sektöründeki paylarında, gayri safi katma değer meblağlarına paralel olarak artışlar meydana gelmiştir. Nitekim 2004 yılında bölgenin Türkiye hizmet sektörü içindeki payı %0.91 iken bu oran 2008’de %0.97 olarak gerçekleşmiştir (Bkz. Tablo 7).

 

Tablo 8: Dicle Bölgesi’nde İstihdam Edilenlerin Sektörel Dağılımı (2009-10) (15+ yaş)

 

Yıl

Kişi (bin)

Pay (%)

Toplam

Tarım

Sanayi (*)

Hizmet

Tarım

Sanayi (*)

Hizmet

TR

2009

21,277

5,240

5,385

10,652

24.6

25.3

50.1

2010

22,594

5,683

5,927

10,985

25.2

26.2

48.6

TRC3

2009

293

65

63

165

22.0

21.6

56.3

2010

370

104

72

194

28.2

19.3

52.5

* İnşaat, sanayi sektörüne dahil edilmiştir.

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.76.

 

Sektörel bazda istihdam açısından Dicle Bölgesi’nde çalışanların önemli bir kısmı hizmet sektöründedir. Nitekim 2010 yılı verilerine göre sırasıyla sektörlerin istihdam payları şöyledir: Tarım %28.2, Sanayi %19.3, Hizmet %52.5. Metodolojik olarak inşaat sektörü de (her iki sektörle de ilişkisi dolayısıyla) sanayi kapsamında dikkate alındığından, esasında hizmetlerin payının daha fazla olduğu ortaya çıkmaktadır (Bkz. Tablo 8).

 

1.4. Mardin’in Türkiye ve Dicle Bölgesi Hizmet Ticaretindeki Yeri

Mardin, İBBS Seviye 2’ye göre Batman, Şırnak ve Siirt yanında TRC3 (Dicle Bölgesi)’te yer alan bir ildir.

 

Tablo 9: Mardin Hizmet Sektörünün Türkiye (TR) Hizmet Sektöründeki Yeri (1991-2001) (%)

Yıl

TRC3 Hizmet/

TR Hizmet

Mardin Hizmet/

TR Hizmet

Batman Hizmet/

TR Hizmet

Şırnak Hizmet/

TR Hizmet

Siirt Hizmet/

TR Hizmet

1991

1.02

0.48

0.19

0.12

0.22

1992

1.11

0.50

0.24

0.14

0.22

1993

1.07

0.48

0.25

0.15

0.20

1994

1.15

0.48

0.25

0.20

0.21

1995

1.01

0.44

0.23

0.16

0.18

1996

1.08

0.47

0.24

0.19

0.18

1997

1.10

0.48

0.23

0.21

0.18

1998

1.12

0.47

0.24

0.22

0.19

1999

1.11

0.45

0.26

0.21

0.19

2000

1.01

0.43

0.23

0.18

0.16

2001

1.08

0.47

0.26

0.18

0.17

Kaynak: TKB, DİKA (2010), Dicle Bölgesi Stratejik Gelişme Raporu, Mardin, s.37.

 

1991-2001 döneminde Mardin hizmet sektörünün Türkiye hizmet sektöründeki payı yıllar itibariyle farklılık arz etmekle beraber hemen hemen aynı oranlardadır. Nitekim 1991’de ilin Türkiye’deki payı %0.48 iken 2001’deki oran %0.47 olarak gerçekleşmiştir (Bkz. Tablo 9).

 

Tablo 10: Mardin Hizmet Sektörü Hasılasının Büyüme Hızı (1992-2001) (%)

Yıl

TRC3

Mardin

Batman

Şırnak

Siirt

1992

91.2

81.3

122.0

109.0

76.3

1993

77.4

77.4

84.2

85.2

64.8

1994

102.0

89.7

92.3

163.0

100.0

1995

75.6

82.4

81.8

55.1

72.5

1996

103.0

103.0

99.1

127.0

90.0

1997

106.0

105.0

100.0

124.0

97.9

1998

83.0

78.1

85.1

85.0

91.0

1999

51.0

44.8

62.2

52.0

51.3

2000

49.2

56.0

48.5

40.8

43.4

2001

52.5

55.2

60.7

39.1

48.8

Kaynak: TKB, DİKA (2010), Dicle Bölgesi Stratejik Gelişme Raporu, Mardin, s.37.

 

Mardin hizmet sektörü hasılasının 1992-2001 dönemindeki büyüme hızında belirgin bir istikrarsızlık mevcuttur. 1992’de %81.3 olan oran, 1996-97 yıllarında %103’e ve 105’e yükselmiş, 2001’de ise %55.2 olarak gerçekleşmiştir (Bkz. Tablo 10). Bunda global ekonomik krizin ve bunun Türkiye’ye yansımasının da payının olduğu açıktır.

 

Mardin’deki Ticaret ve Sanayi Odaları, mahallerindeki iktisadî ana ve alt sektörleri dikkate alarak kendilerine has meslek grupları oluşturmuş ve faaliyetlerini buna göre sürdürmüşlerdir. Fakat Türkiye’nin her şehrinde olduğu gibi, sınıflamalarda kullanılan Avrupa Birliği’ndeki Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiki Sınıflaması (NACE Revizyon 2)’na geçiş sürecindedirler[2]. Başta Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) işbirliğiyle olmak üzere Türkiye’nin tüm Sanayi ve Ticaret Odaları da mevcut üyelerini bu sınıflamaya dahil etmektedirler. Bununla beraber, birçok şehirde olduğu gibi henüz Mardin’de de buna ilişkin çalışmalar tamamlanmadığından halihazırda bahsi geçen sınıflamalarını kullanmaktadırlar. Bu çerçevede mesela Mardin Merkez’de 10 meslek grubu varken, Kızıltepe’de sekiz ve Nusaybin’de beş meslek grubu mevcuttur.

 

Tablo 11: Mardin’de Ticaret ve Sanayi Odasına Kayıtlı Firmalar (2013) (adet) (*)

Meslek Grupları

Faal

Askıda

Fesih-Terkin-

Nakil-Tasfiye

Toplam

Grup 1: İnşaat ve Yapı Malzemeleri

346

392

4

742

Grup 2: Tekstil Deri

59

66

1

126

Grup 3: Hayvancılık Et ve Süt Ürünleri

113

49

0

162

Grup 4: Turizm Eğitim ve Sağlık

82

80

2

164

Grup 5: Tarım ve Ormancılık

115

158

0

273

Grup 6: Nakliye, Otomotiv Satış-Onarım

225

282

4

511

Grup 7: Gıda ve Unlu Mamuller

142

104

0

246

Grup 8: Akaryakıt, Kimyevî Maddeler ve Madencilik

65

139

1

205

Grup 9: Bilişim, İletişim, Elektrikli Cihazlar ve Baskı

120

149

0

269

Grup 10: Finansal Yatırım Araçları,

Teknik Danışmanlık ve Müşavirlik

100

63

1

164

Genel Toplam

1,367

1,482

13

2,862

* Şu ilçelere ait veriler: Merkez, Dargeçit, Derik, Mazıdağı, Midyat, Ömerli, Savur, Yeşilli (Kızıltepe ve Nusaybin hariç).

Kaynak: MATSO (2013), “Üye Firma İstatistikleri”, http://www.mardintso.tobb.org.tr, (Erişim Tarihi: 12.06.2013).

 

Kızıltepe ve Nusaybin ilçelerinin kendi Ticaret ve Sanayi Odası (TSO) mevcut olduğundan bunlar hesaplama açısından Mardin TSO kapsamı dışında kabul edilmektedir. Bu iki ilçe haricinde Mardin ilinde TSO’ya üye toplam 2,862 firma var olup bunların 2,849’u faaliyetlerini sürdürmektedir. Normalde TSO uygulamasında üyelik aidatlarını ödeyenler ‘faal’ kabul edilmekte, ödemeyenler ise ‘askıda’ şeklinde nitelendirilmektedirler. Halbuki askıda olsalar da aslında bu firmalar faaliyetlerini sürdürmektedirler. Bu bakış açısıyla Mardin’deki ‘faal’ üye sayısı 1,367 olmakla beraber (1,482’si ‘askıda’dır), esasında toplam ‘faal’ firma sayısı yani faaliyette bulunan şirketlerin adedi (faal+askıda) 2,849’dur (Bkz. Tablo 11).

 

Mardin’de sınaî firma sayısı 90 adettir. Dolayısıyla ilin iktisadî yapısı hizmet sektörüne dayalıdır. Nitekim, bu rakamlardan hareketle, toplam işletmelerin %96.8’inin hizmet sektörü kapsamında olduğu ortaya çıkmaktadır.

 

Tablo 12: Kızıltepe’de Ticaret ve Sanayi Odasına Kayıtlı Firmalar (2013) (adet)

Meslek Grupları

Toplam

Grup 1: Tarım ve Hayvancılık

632

Grup 2: Gıda

237

Grup 3: Maden-Petrol ve İmalât

412

Grup 4: İnşaat ve Malzemeleri

559

Grup 5: Otomotiv

253

Grup 6: Dayanıklı Tüketim Malları

275

Grup 7: Ulaştırma

709

Grup 8: Hizmetler

161

Genel Toplam

3,238

Kaynak: KTSO (2013), “Üye Firma Bilgileri”, http://www.kiziltepetso.org.tr, (Erişim Tarihi: 12.06.2013).

 

Kızıltepe’de TSO’ya üye toplam 3,238 kayıtlı firma olmakla beraber, bunların 2,277’si faal durumdadır. TSO bakış açısıyla Kızıltepe’de faal üye sayısı 1,613 olmakla beraber (664’ü askıdadır), esasında toplam faal firma sayısı yani faaliyette bulunan şirketlerin adedi (faal+askıda), belirtildiği üzere, 2,277’dir (Bkz. Tablo 12).

 

Kızıltepe’de sanayi sektöründe faaliyet gösteren toplam firma sayısı ise 111’dir. Buradan da anlaşıldığı üzere ilçe hizmet sektörü ağırlıklı bir iktisadî yapıya sahip olup toplam işletmelerin %95’i bu sektörde faaliyette bulunmaktadır.

 

Tablo 13: Nusaybin’de Ticaret ve Sanayi Odasına Kayıtlı ‘Faal’ Firmalar (2013) (adet)

Meslek Grupları

Toplam

Grup 1: İnşaat

107

Grup 2: Sigortacılık, Nakliyat

125

Grup 3: Mobilya, Petrol, Ulaştırma, Turizm

83

Grup 4: Tekstil, Seracılık, Otomotiv, Yağ İmalâtı

62

Grup 5: Kuyumculuk, Dış Ticaret, Hırdavat

75

Genel Toplam

452

Kaynak: NTSO (2013), “Üye Firmalar”, http://www.nusaybintso.org.tr, (Erişim Tarihi: 21.06.2013).

 

Nusaybin’de TSO’ya üye toplam 1,556 firma mevcut olup, bunların 1,002’si faaldir. Her ne kadar TSO uygulaması gereği sadece aidatlarını ödeyenler faal kabul edilse ve bu çerçevede Tablo 13’te de yer aldığı üzere Nusaybin’deki faal üye sayısı 452 olsa da aslında askıdakilerle beraber (550) toplam faaliyette bulunan firmaların adedi 1,002’dir.

 

Nusaybin’de sanayi sektöründe faaliyet gösteren toplam firma sayısı ise 17 olup bu ilçe de hizmet sektörü ağırlıklı bir iktisadî yapıdadır. Nitekim, toplam işletmelerinin %98.3’ü hizmet sektörü kapsamındadır.

 

Tablo 14: Mardin’de Sanayi ve Hizmet Sektörleri İşletmeleri (2013) (adet, %)

 

Toplam

Sanayi

Hizmet

adet

%

adet

%

adet

%

Mardin Merkez ve Diğer İlçeler

(Kızıltepe ve Nusaybin hariç)

2,849

100

90

3.2

2,759

96.8

Kızıltepe

2,277

100

111

4.9

2,166

95.1

Nusaybin

1,002

100

17

1.7

985

98.3

TOPLAM

6,128

100

218

3.6

5,910

96.4

Kaynak: Şu kuruluşlardan elde edilen verilerle hesaplanmıştır:

·        MATSO (2013), “Üye Firma İstatistikleri”, http://www.mardintso.tobb.org.tr, (Erişim Tarihi: 12.06.2013).

·        KTSO (2013), “Üye Firma Bilgileri, http://www.kiziltepetso.org.tr, (Erişim Tarihi: 12.06.2013).

·        NTSO (2013), “Üye Firmalar”, http://www.nusaybintso.org.tr, (Erişim Tarihi: 21.06.2013).

 

Mardin genelinde faaliyette bulunan 218 (Kızıltepe ve Nusaybin dahil) sınaî firma çıkarıldığında geriye kalan firmaların tamamı hizmet sektörü kapsamında değerlendirilebilir. Bu da Mardin genelinde toplam işletmelerin %96.4’ünün hizmet ürettiği manasına gelmektedir (Bkz. Tablo 14).

 

Mardin’in hizmet sektörüne ilişkin bu bilgilerden sonra ilin dış ticaret yapısıyla ilgili birtakım istatistiklere yer vermekte de fayda vardır. Çünkü dış ticaret, bir yandan mal alışverişini içerirken diğer yandan hizmet alışverişini de kapsamaktadır. Ayrıca, bir ilin dış ticaret hacmi oranın hizmet yapısı hakkında da bazı ipuçları elde edilmesine imkân sağlar. Zira dış ticaret, başlıbaşına bir hizmet dalıdır ve hacmi büyüdükçe beraberinde birçok hizmet faaliyetini de (malî hizmetler, ulaştırma, haberleşme vs.) harekete geçirir.

 

Tablo 15: Mardin’in Türkiye (TR) Dış Ticaretindeki (Mallar) Yerine İlişkin Veriler (2002-13) (bin $, %)

Yıl

Mardin

İhracat

TR İhracat

Mardin İhracat/

TR İhracat

Mardin

İthalât

TR İthalât

Mardin İthalât/

TR İthalât

2002

23,405

36,059,089

0.065

10,663

51,553,797

0.021

2003

39,282

47,252,836

0.083

23,170

69,339,692

0.033

2004

73,330

63,167,153

0.116

36,327

97,539,766

0.037

2005

171,436

73,476,408

0.233

30,340

116,774,151

0.026

2006

191,294

85,534,676

0.224

54,329

139,576,174

0.039

2007

317,444

107,271,750

0.296

71,182

170,062,715

0.042

2008

434,210

132,027,196

0.329

69,202

201,963,574

0.034

2009

549,972

102,142,613

0.538

59,619

140,928,421

0.042

2010

564,205

113,883,219

0.495

93,013

185,544,332

0.050

2011

804,233

134,906,869

0.596

134,443

240,841,676

0.056

2012

948,356

152,469,087

0.622

151,968

236,545,045

0.064

2013 (Ock-Nis)

300,198

49,550,148

0.606

45,948

81,580,509

0.056

Kaynak: TÜİK (2013a), “Dış Ticaret İstatistikleri”, http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt_id=12, (Erişim Tarihi: 11.06.2013).

 

Mardin, Türkiye mal ihracatındaki payını zaman içinde artıran bir ildir. 2002 yılı ile kıyaslandığında 2012 yılında Türkiye toplam ihracatındaki payı 10 kat kadar artmıştır. Öte yandan Türkiye ithalâtındaki payı da artmış olmakla beraber ihracattakine kıyasla çok daha düşük seviyededir. Nitekim 2002 yılına göre 2012 yılında Mardin’in Türkiye toplam ithalâtındaki pay artışı 3 kat civarındadır (Bkz. Tablo 15).

 

Mardin ilinin dış ticaretine ilişkin genel bilgiler şöyle özetlenebilir (Aysan, 2013):

·        Mardin, ihracat yapan 81 il içinde 2002 yılında 39.sırada yer alırken 2012’de 18.sıraya yükselmiştir.

·        Türkiye’nin toplam ihracatının %5.3’ü Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nden yapılmakta olup bu bölgedeki dokuz il içerisinde Mardin’in, Antep’in ve Şırnak’ın ardından üçüncü sırada yer almaktadır. Bu illerin payları sırasıyla şöyledir: %69.2, %12.6, %11.8.

·        2002 yılında Mardin’den ihracat yapılan ülke sayısı 21 iken bu sayı 2012 yılında 67’ye yükselmiştir.

·        İlin ihracatının tamamına yakını Irak’a gerçekleştirilmektedir. Mısır, Libya, Suriye ve İran ihracat yapılan diğer ülkelerdir.

·        2012 yılında tüm Türkiye’den Irak’a gerçekleştirilen ihracatın %8.5’i Mardin’dendir. Mardin, ihracatta bulunan iller arasında İstanbul’un, Antep’in ve Şırnak’ın ardından dördüncü sırada yer almaktadır.

·        Irak’ın hızlı büyüyeceği tahminiyle Güneydoğu Anadolu’nun Türkiye’de önemli bir ihracat bölgesi olacağı beklenmektedir. Coğrafi yönü itibariyle ise Mardin, tüm MENA (Middle East and North Africa: Orta Doğu ve Kuzey Afrika) bölgesine yönelik ihracat potansiyeline sahip bir konumdadır.

 

Mardin’in de içinde bulunduğu Dicle Bölgesi dış ticaretine ilişkin tehdit niteliğindeki şu iki hususu da belirtmekte fayda vardır (DİKA, TEPAV, 2011: 44-45):

·        Dicle Bölgesi’ne komşu iller Diyarbakır, Urfa ve Antep de Irak ve Suriye pazarlarına fiziken yakın olduklarından benzer avantajlara sahiptirler. Dahası, söz konusu şehirler sınaî ve hizmetler açısından Dicle Bölgesi şehirlerine kıyasla daha gelişmiş olup bu yapıları itibariyle bir tehdit unsuru niteliğindedirler. Dolayısıyla genelde Dicle Bölgesi şehirleri ve özelde Mardin, sınaî alt yapı yanında konumuz gereği özellikle hizmetlere ilişkin alt yapı hususundaki eksiklerini gidermelidir.

·        Dicle Bölgesi’nin en önemli ticarî ortağı halihazırda Irak’tır. Öte taraftan, Türkiye’nin komşu ülkelerinden İran da Irak’ın en önemli ticarî ortaklarından olup bu yönü itibariyle Dicle Bölgesi’ne de ciddi bir rakiptir. Dolayısıyla sürdürülebilir bir ticarî yapı için bu rekabet unsurunun da göz önünde bulundurulması gerekmektedir.

 

 

2. MARDİN’DE HİZMETLERE İLİŞKİN GÖRÜNÜM

Bu çalışmada, hizmetlere ilişkin DTÖ sınıflaması esas alınmaktadır. Söz konusu sınıflama 12 ana hizmet grubundan, 54 alt hizmet grubundan ve 117 alt hizmet faaliyetinden oluşmaktadır ve bu ana hizmet grupları Tablo 16’da yer almaktadır. Bununla beraber, ‘Eğitim Hizmetleri’, ‘Sağlıkla İlgili ve Sosyal Hizmetler’ ve ‘Turizm ve Seyahat ile İlgili Hizmetler’ bu raporda (kitapta) ayrı bölümlerde özel olarak incelendiklerinden dolayı Mardin’e ilişkin incelemelerin, analizlerin, değerlendirmelerin yapıldığı çalışmamızda sadece isimleri itibariyle yer almaktadırlar. Yine DTÖ sınıflamasında yer almakla beraber, ilgili hizmetler mevcut olmadığından ‘Başka Yerlere Dahil Edilmemiş Hizmetler’ de sadece başlık olarak verilmiştir.

 

Tablo 16: DTÖ Sınıflamasına Göre Hizmet Ana/Alt Grupları/Faaliyetleri ve Mardin’de Durum (2013) (adet)

Ana Hizmet Grupları

DTÖ Sınıflaması

Mardin’deki Hizmetler (*)

Alt Hizmet

Grupları

Alt Hizmet

Faaliyetleri

Alt Hizmet

Grupları

Alt Hizmet

Faaliyetleri

1. Meslekî Hizmetler

6

46

6

37

2. Haberleşme Hizmetleri

5

21

4

14

3. Müteahhitlik ve Mühendislik Hizmetleri

5

--

5

--

4. Dağıtım Hizmetleri

5

--

5

--

5. Eğitim Hizmetleri

5

--

5

--

6. Çevre Hizmetleri

4

--

4

--

7. Malî Hizmetler

2

17

2

16

8. Sağlıkla İlgili ve Sosyal Hizmetler

4

--

4

--

9. Turizm ve Seyahat ile İlgili Hizmetler

4

--

4

--

10. Eğlence, Kültür ve Spor Hizmetleri

(görme ve işitme ile ilgili hizmetler hariç)

5

--

5

--

11. Ulaştırma Hizmetleri

9

33

5

18

12. Başka Yerlere Dahil Edilmemiş Hizmetler

--

--

--

--

Toplam

54

117

49

85

(*) Kaynaktaki sınıflama kullanılarak Mardin’deki ilgili kurumlardan elde edilen verilerle ve şahsî tespitlerle oluşturulmuştur.

Kaynak: WTO (2013c), “Services Sectoral Classification”, MTN.GNS/W/120 (98-000), 10 July 1991, http://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/mtn_gns_w_120_e.doc, (Erişim Tarihi: 06.06.2013).

 

DTÖ sınıflamasına göre hizmet ana/alt gruplarına/faaliyetlerine yer verilen Tablo 16’dan hareketle Mardin’in hizmet sektörüne ilişkin şu bilgileri vermek mümkündür: DTÖ sınıflamasında yer alan 12 ana hizmet grubunun 11 adedi (%92), 54 alt hizmet grubunun 49’u (%91) ve 117 alt hizmet faaliyetinin 85’i (%73) Mardin’de icra edilmektedir. Bu da şehrin iktisadî yapısının sektörel açıdan hizmet ağırlıklı olduğunu bir kez daha teyit etmektedir.

 

Takip eden başlıklar altında, yukarıda bahsi geçen ana hizmet gruplarına yer verilerek ulaşılabildiği ölçüde veriler ışığında birtakım tespitlerde ve değerlendirmelerde bulunulmaktadır.

 

2.1. Meslekî Hizmetler

DTÖ sınıflamasına göre ‘meslekî hizmetler’ ana hizmet grubunda altı alt hizmet grubu ve 46 alt hizmet faaliyeti vardır. Mardin’de bunlardan altı alt hizmet grubu içinde 37 alt hizmet faaliyeti icra edilmektedir:

a) Uzmanlık gerektiren hizmetler: hukukî hizmetler; muhasebecilik, danışmanlık ve defter tutma hizmetleri; vergi ile ilgili hizmetler; mimarlık hizmetleri; mühendislik hizmetleri; entegre mühendislik hizmetleri; şehir planlama ve peyzaj mimarlığı hizmetleri; tıp ve diş hekimliği hizmetleri; veterinerlik hizmetleri; sağlık görevlileri (ebe, hemşire, fizyoterapist...) tarafından sunulan hizmetler.

b) Bilgisayar ile ilgili hizmetler: bilgisayar donanımı ile ilgili danışmanlık hizmetleri; yazılım hizmetleri.

c) Ar-Ge hizmetleri: tabiî ilimlerle ilgili Ar-Ge hizmetleri; sosyal ve beşerî ilimlerle ilgili Ar-Ge hizmetleri; disiplinler arası Ar-Ge hizmetleri.

d) Emlak komisyonculuğu hizmetleri: sahip olmaya ve kiralamaya konu olan mülk hizmetleri; ücret veya sözleşme karşılığı gayrimenkul hizmetleri.

e) Kiralama hizmetleri: diğer taşımacılık teçhizatına ilişkin hizmetler; diğer makine ve teçhizatla ilgili hizmetler.

f) Diğer meslekî hizmetler: reklam hizmetleri; piyasa araştırması ve kamuoyu yoklaması hizmetleri; yönetim danışmanlığı hizmetleri; yönetim danışmanlığına bağlı hizmetler; teknik deneme ve analiz hizmetleri; tarım, orman ve avcılığa ilişkin geçici hizmetler; madenciliğe ilişkin geçici hizmetler; imalât sektörüne ilişkin geçici hizmetler; enerji dağıtımına ilişkin geçici hizmetler; personel yönetimi hizmetleri; soruşturma ve güvenlik hizmetleri; bilimsel ve teknik müşavirlik hizmetleri; teçhizat bakımı ve tamiratı; bina temizlik hizmetleri; fotoğrafçılık hizmetleri; paketleme hizmetleri; basın, yayın hizmetleri; tören ve sergi hizmetleri.

 

Tablo 17: Mardin’in Bazı Hizmet Faaliyetleri İhracat Verileri (2004-09) (bin $)

Yıl

 

 

TRC3 (mal ve hizmet)

Mardin Diğer Sosyal, Toplumsal

ve Kişisel Hizmet Faaliyetleri

Mardin Gayrimenkul Kiralama

ve İş Faaliyetleri

İhracat

İthalât

İhracat

İthalât

İhracat

İthalât

2004

197,447

58,362

--

--

--

--

2005

472,395

51,225

--

--

16

--

2006

420,578

84,437

--

--

11

--

2007

627,384

184,416

2

--

33

--

2008

830,746

120,425

--

--

67

--

2009

1,174,347

97,011

--

--

119

--

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.87-88.

 

2004-09 döneminde Dicle Bölgesi’nin toplam mal-hizmet ve Mardin’in bazı hizmet ihracat ve ithalât verilerinin yer aldığı Tablo 17’de bilgi eksikliğinden dolayı Mardin’le ilgili çok sağlıklı değerlendirme yapmak mümkün değildir. Nitekim ‘diğer sosyal, toplumsal ve kişisel hizmet faaliyetleri’ne ilişkin sadece 2007 yılı ihracat verisi mevcut olup bu da 2,000 Dolar’dır. İthalât verisi ise yoktur. Bununla beraber, ‘gayrimenkul kiralama ve iş faaliyetleri’ ihracat verileri daha yeterli seviyede olup ortaya çıkan sonuç bu hizmetlerde istikrarlı bir ihracat artışı olduğudur. Mesela 2005 yılında bu hizmetlerden elde edilen ihracat meblağı 16,000 Dolar iken 2009 meblağı %643 gibi çok yüksek bir artış sergileyerek 119,000 Dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İthalât verisi ise yine mevcut değildir.

 

2.2. Haberleşme Hizmetleri

DTÖ sınıflamasına göre ‘haberleşme hizmetleri’ ana hizmet grubunda beş alt hizmet grubu ve 21 alt hizmet faaliyeti vardır. Mardin’de bunlardan dört alt hizmet grubu içinde 14 alt hizmet faaliyeti icra edilmektedir:

a) Posta hizmetleri

b) Kurye hizmetleri

c) Telekomünikasyon hizmetleri: telefon hizmetleri; paket anahtarlamalı veri iletişim hizmetleri; devre anahtarlamalı veri iletişim hizmetleri; teleks hizmetleri; telgraf hizmetleri; faks hizmetleri; elektronik posta hizmetleri; sesli posta hizmetleri; elektronik veri alışveriş hizmetleri.

d) Görme ve işitme ile ilgili hizmetler: hareketli görüntü, video teyp üretim ve dağıtım hizmetleri; hareketli görüntü projeksiyon hizmeti; radyo ve televizyon hizmetleri; radyo ve televizyon yayınları aktarım hizmetleri; ses kayıt hizmetleri.

 

Tablo 18: Dicle Bölgesi’nde Sabit Hat ve İnternet Abone Sayıları (2008-10) (adet)

 

Sabit Hat Abone Sayıları

Sabit İnternet Abone Sayıları

2008 (Aralık)

2009 (Aralık)

2010 (Mart)

2008 (Aralık)

2009 (Aralık)

2010 (Mart)

TRC3

142,858

127,647

122,813

39,742

45,042

48,128

Mardin

55,747

50,021

49,092

15,611

16,792

18,005

Batman

38,019

33,433

32,148

7,232

12,764

13,750

Şırnak

27,454

25,183

23,099

9,138

8,747

9,266

Siirt

21,638

19,010

18,474

7,761

6,739

7,107

Kaynak: DİKA (2010b), Dicle Bölgesi Ulaştırma Raporu, Mardin, s.68-71.

 

Sabit hat sayısı açısından Dicle Bölgesi’nde 2008 Aralık ayı ile 2010 Mart ayı arasında azalışlar meydana gelmiştir. Aynı eğilim Mardin için de söz konusudur. Nitekim 2008 Aralık’ında 55,747 olan sabit hat abone sayısı 2010 Mart ayında 49,092’ye gerilemiştir. Temel sebep, abonelerin alternatif imkânlara (mobil telefon vs.) yönelmesidir. Sabit internet abone sayılarında ise aynı dönemlerde artışlar meydana gelmiştir. Mardin ili de bu abonelerini artırmıştır. 2008 Aralık’ında Mardin’in sabit internet abone sayısı 15,611 iken 2010 Mart’ında bu sayı 18,005’e yükselmiştir (Bkz. Tablo 18).

 

2.3. Müteahhitlik ve Mühendislik Hizmetleri

DTÖ sınıflamasına göre ‘müteahhitlik ve mühendislik hizmetleri’ ana hizmet grubunda beş alt hizmet grubu mevcut olup bunların tamamında hizmet faaliyeti icra edilmektedir: a) Binalar için genel müteahhitlik hizmetleri; b) İnşaat mühendisliği için genel müteahhitlik hizmetleri; c) Tesisat ve montaj hizmetleri; d) Bina tamamlama hizmetleri; e) Diğer müteahhitlik ve mühendislik hizmetleri.

 

Tablo 19: Mardin’de Tamamen veya Kısmen Biten Yeni ve İlave Yapılara İlişkin Veriler (2010) (adet, m2) (*)

 

Genel Toplam

İkamet Amaçlı Binalar

İkamet Dışı Binalar

TR

Bina Sayısı

79,577

67,491

12,086

Yüzölçümü (m2)

80,763,646

60,100,235

20,663,411

Daire Sayısı

404,058

402,591

1,467

TRC3

Bina Sayısı

535

462

73

Yüzölçümü (m2)

700,019

605,439

94,580

Daire Sayısı

3,546

3,525

21

Mardin

Bina Sayısı

362

329

33

Yüzölçümü (m2)

394,850

362,907

31,943

Daire Sayısı

1,956

1,939

17

(*) Yapı kullanma izin belgelerine göre

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.93.

 

Yapı kullanma izin belgelerine göre tamamen veya kısmen biten yeni ve ilave yapılar açısından Mardin, Dicle Bölgesi’nde önemli bir paya sahiptir. Nitekim Mardin’in bina sayısı, m2 cinsinden yüzölçümü ve daire sayısı, sırasıyla 362 adet, 394,850 m2 ve 1,956 adettir. Bu haliyle Dicle Bölgesi’ndeki toplam sayılarla ve alanlarla kıyaslandığında ortaya çıkan sonuç şudur: Dicle Bölgesi’ndeki toplam binaların %68’i, bu binaların m2 cinsinden yüzölçümlerinin %56’sı ve daire toplamının %55’i Mardin’de bulunmaktadır (Bkz. Tablo 19).

 

Tablo 20: Mardin’de Yapılacak Yeni ve İlave Yapılara İlişkin Veriler (2010) (adet, m2) (*)

 

Genel Toplam

İkamet Amaçlı Binalar

İkamet Dışı Binalar

TR

Bina Sayısı

92,342

79,367

12,975

Yüzölçümü (m2)

100,726,544

78,892,949

21,833,595

Daire Sayısı

518,475

516,234

2,241

TRC3

Bina Sayısı

995

875

120

Yüzölçümü (m2)

1,635,806

1,326,335

309,471

Daire Sayısı

7,501

7,464

37

Mardin

Bina Sayısı

635

568

67

Yüzölçümü (m2)

835,279

652,747

182,532

Daire Sayısı

3,374

3,342

32

(*) Yapı ruhsatlarına göre

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.95.

 

Mardin’in yapı ruhsatlarına göre yapılacak yeni ve ilave yapılar açısından da Dicle Bölgesi’nde önemli bir payı vardır. Mardin’in bina sayısı, m2 cinsinden yüzölçümü ve daire sayısı, sırasıyla 635 adet, 835,279 m2 ve 3,374 adettir. Bu haliyle Dicle Bölgesi’ndeki toplam sayılarla ve alanlarla kıyaslandığında ortaya çıkan sonuç şudur: Dicle Bölgesi’ndeki toplam binaların %64’ü, bu binaların m2 cinsinden yüzölçümlerinin %51’i ve daire toplamının %45’i Mardin’de bulunmaktadır (Bkz. Tablo 20). Bu arada, tamamlanmışlarla kıyaslandığında halen yapılan ve/veya yapılacak binaların sayısı çok fazladır. Müteahhitlik ve mühendislik hizmetlerinde tüm Dicle Bölgesi’nde olmakla beraber, belki de en fazla hareketlilik Mardin’de meydana yaşanmaktadır. Özellikle 2012 yılında ‘Büyükşehir’ unvanını aldıktan sonra bu hareketlilik daha belirgin bir şekilde fark edilmektedir.

 

2.4. Dağıtım Hizmetleri

DTÖ sınıflamasına göre ‘dağıtım hizmetleri’ ana hizmet grubunda beş alt hizmet grubu mevcut olup bunların da tamamında hizmet faaliyeti icra edilmektedir: a) Komisyonculuk hizmetleri; b) Toptan ticaret hizmetleri; c) Perakende ticaret hizmetleri; d) Franchising; e) Diğer dağıtım hizmetleri.

 

Tablo 21: Mardin’in Toptan ve Perakende Ticaret Verileri (2004-09) (bin $)

 

TRC3 (mal ve hizmet)

Mardin Toptan ve Perakende Ticaret

Yıl

İhracat

İthalât

İhracat

İthalât

2004

197,447

58,362

--

552

2005

472,395

51,225

2

294

2006

420,578

84,437

--

--

2007

627,384

184,416

3

8

2008

830,746

120,425

33

--

2009

1,174,347

97,011

4,530

--

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.87-88.

 

2004-09 döneminde Mardin’in ‘toptan ve perakende’ ticaret verileri tüm yıllar itibariyle var olmamakla beraber, ihracatın artan ithalâtın ise azalan eğilimli olduğu ortaya çıkmaktadır. Özellikle ihracattaki artış oranı şaşırtıcı derecede yüksektir. Mesela 2008’e kıyasla 2009’daki ihracat artışı %13627 oranındadır (Bkz. Tablo 21). Bunda yakın pazar ve en önemli dış ticaret ortağı Irak’ın önemli bir katkısının olduğu açıktır.

 

2.5. Eğitim Hizmetleri

DTÖ sınıflamasına göre ‘eğitim hizmetleri’ ana hizmet grubunda beş alt hizmet grubu mevcut olup bunların tamamında hizmet faaliyeti icra edilmektedir: a) İlk öğretim hizmetleri; b) Orta öğretim hizmetleri; c) Yüksek öğretim hizmetleri; d) Yetişkin eğitimi hizmetleri; e) Diğer eğitim hizmetleri.

 

Eğitim hizmetleri, bu raporda ayrı bir bölümde özel olarak incelendiğinden burada sadece isimleri itibariyle yer almaktadır.

 

2.6. Çevre Hizmetleri

DTÖ sınıflamasına göre ‘çevre hizmetleri’ ana hizmet grubunda dört alt hizmet grubu mevcut olup bunların dördünde hizmet faaliyeti icra edilmektedir: a) Kanalizasyon hizmetleri; b) Çöplerin toplanması hizmetleri; c) Sağlıkla ilgili çevre hizmetleri; d) Diğer çevre hizmetleri.

 

Tablo 22: Mardin’in Atıksuya İlişkin İstatistikleri (2006-08) (bin m3/yıl, TL)

 

2006

2007

2008

TR

Belediyelerde Kanalizasyon Şebekesinden

Deşarj Edilen Atıksu Miktarı (bin m3/yıl)

3,366,894

--

3,261,455

Belediyeler Tarafından Arıtılan Atıksu Miktarı (bin m3/yıl)

2,140,494

--

2,251,581

Belediyelerdeki Toplam Atıksu Arıtma Tesis Sayısı

184

--

236

Atıksuların Toplanması ve Arıtımı için

Belediyelerin Toplam Yatırımları (TL)

773,050,102

1,008,636,957

518,585,047

TRC3

Belediyelerde Kanalizasyon Şebekesinden

Deşarj Edilen Atıksu Miktarı (bin m3/yıl)

51,737

--

56,699

Belediyeler Tarafından Arıtılan Atıksu Miktarı (bin m3/yıl)

--

--

--

Belediyelerdeki Toplam Atıksu Arıtma Tesis Sayısı

--

--

--

Atıksuların Toplanması ve Arıtımı için

Belediyelerin Toplam Yatırımları (TL)

24,000

637,411

691,196

Mardin

Belediyelerde Kanalizasyon Şebekesinden

Deşarj Edilen Atıksu Miktarı (bin m3/yıl)

15,218

--

18,272

Belediyeler Tarafından Arıtılan Atıksu Miktarı (bin m3/yıl)

--

--

--

Belediyelerdeki Toplam Atıksu Arıtma Tesis Sayısı

--

--

--

Atıksuların Toplanması ve Arıtımı için

Belediyelerin Toplam Yatırımları (TL)

24,000

188,838

691,196

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.72.

 

Mardin’in ‘kanalizasyon şebekesinden deşarj edilen atıksu miktarı’ 2006 yılında 15 milyon m3 iken bu miktar 2008’de 18 milyon m3’e yükselmiştir. Öte yandan ‘atıksuların toplanması ve arıtımı için belediyelerin toplam yatırımları’ 2006 yılında 24 bin TL iken 2008’de bu meblağ 691 bin TL’ye çıkmıştır (Bkz. Tablo 22). Belediyeler tarafından icra edilen bu hizmetlerin seviyesi, nüfus artışına paralel olarak yükselmektedir.

 

Tablo 23: Mardin’in Atıklara İlişkin İstatistiklerin (2004-08) (kg/kişi-gün, bin m3/yıl, bin ton)

 

2004

2006

2008

TR

Kişi Başı Ortalama Belediye Atık Miktarı (kg/kişi-gün)

1.31

1.21

1.15

Belediye Tarafından veya Belediye Adına Toplanan Atık Miktarı (bin m3/yıl)

25,014

25,280

24,361

Çöp Depolama Sahalarında Bertaraf Edilen Belediye Atık Miktarı (bin ton)

24,406

24,709

23,798

Başka Yerlerde Bertaraf Edilen Atık Miktarı (bin ton)

607

571

563

TRC3

Kişi Başı Ortalama Belediye Atık Miktarı (kg/kişi-gün)

1.04

0.94

0.93

Belediye Tarafından veya Belediye Adına Toplanan Atık Miktarı (bin m3/yıl)

444

450

459

Çöp Depolama Sahalarında Bertaraf Edilen Belediye Atık Miktarı (bin ton)

415

393

436

Başka Yerlerde Bertaraf Edilen Atık Miktarı (bin ton)

30

57

23

Mardin

Kişi Başı Ortalama Belediye Atık Miktarı (kg/kişi-gün)

1.08

1.01

0.89

Belediye Tarafından veya Belediye Adına Toplanan Atık Miktarı (bin m3/yıl)

174

176

165

Çöp Depolama Sahalarında Bertaraf Edilen Belediye Atık Miktarı (bin ton)

150

141

148

Başka Yerlerde Bertaraf Edilen Atık Miktarı (bin ton)

24

34

17

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.75.

 

Mardin’in ‘kişi başı ortalama belediye atık miktarı’ 2008 yılında günlük 0.89 kg.’dır. ‘Belediye tarafından veya belediye adına toplanan atık miktarı’nın 2008 yılı miktarı 165 bin m3’tür (Bkz. Tablo 23).

 

Tablo 24: Dicle Bölgesi’nin İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ve Arıtma Tesisleri İstatistikleri (2006-08) (litre/kişi-gün, bin m3/yıl)

 

2006

2008

TR

Belediyelerde Kişi Başına Temin Edilen Günlük Su Miktarı (litre/kişi-gün)

245

215

Belediye Tarafından Temin Edilen İçme ve Kullanma Suyu (bin m3/yıl)

5,163,500

4,557,074

TRC3

Belediyelerde Kişi Başına Temin Edilen Günlük Su Miktarı (litre/kişi-gün)

183

170

Belediye Tarafından Temin Edilen İçme ve Kullanma Suyu (bin m3/yıl)

89,666

84,157

Mardin

Belediyelerde Kişi Başına Temin Edilen Günlük Su Miktarı (litre/kişi-gün)

151

165

Belediye Tarafından Temin Edilen İçme ve Kullanma Suyu (bin m3/yıl)

28,175

31,132

Kaynak: TÜİK (2010), Bölgesel Göstergeler-TRC3, Yayın no: 3579, Ankara, s.73.

 

Mardin’de ‘belediyelerde kişi başına temin edilen günlük su miktarı’ 2006 yılında 151 litre iken bu miktar 2008’de 165 litreye çıkmıştır. ‘Belediye tarafından temin edilen içme ve kullanma suyu’ ise 2006’da 28 milyon m3 iken 2008 miktarı 31 milyon m3 olarak gerçekleşmiştir (Bkz. Tablo 24).

 

2.7. Malî Hizmetler

DTÖ sınıflamasına göre ‘malî hizmetler’ ana hizmet grubunda iki alt hizmet grubu ve 17 alt hizmet faaliyeti vardır. Mardin’de her iki alt hizmet grubu içinde 16 alt hizmet faaliyeti icra edilmektedir:

a) Tüm sigortacılık ve sigortacılığa bağlı hizmetler: hayat, kaza ve sağlık sigortası hizmetleri; hayat dışı sigortacılık hizmetleri; sigortacılığa yardımcı hizmetler.

b) Bankacılık ve diğer malî hizmetler: mevduat kabulü; her çeşit kredilendirme; finansal kiralama; bütün ödeme ve para transfer hizmetleri; garanti ve taahhütler; para piyasası araçları (kambiyo, türev ürünler, döviz kuru ve faiz araçları, devredilebilir menkul kıymetler, altın dahil diğer ciro edilebilir araçlar ve finansal kıymetler); satın alma taahhüdü ve plasman; bankerlik; aktif ve portföy işletmeciliği (kollektif yatırım yöneticiliği, emeklilik fonu işletmeciliği, emanet ve saklama hizmetleri); merkezî saklama ve takas hizmetleri; danışmanlık, aracılık ve diğer yan hizmetler; malî bilgilerin elde edilmesi ve transferi; diğer hizmetler.

 

Tablo 25: Mardin’de Faaliyette Bulunan Banka Sayısı (2013) (adet)

İlçe

Banka Sayısı

Banka Şube Sayısı

Sigorta Acente Sayısı

Merkez

16

23

14

Dargeçit

1

1

2

Derik

1

1

4

Kızıltepe (*)

10

11

33

Mazıdağı

1

1

4

Midyat

7

7

10

Nusaybin (**)

5

5

25

Ömerli

1

1

2

Savur

1

1

3

Yeşilli

1

1

1

Toplam

16

52

82

Kaynak: Münferit Araştırma (Bankalar, Sigorta Acenteleri, Kaymakamlık, Belediye), 17.06.2013.

(*) KTSO (2013), “Üye Firma Bilgileri”, http://www.kiziltepetso.org.tr, (Erişim Tarihi: 12.06.2013).

(**) NTSO (2013), “Üye Firmalar”, http://www.nusaybintso.org.tr, (Erişim Tarihi: 21.06.2013).

 

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK, 2013) verilerine göre, Haziran 2013 itibariyle Türkiye’de faaliyette bulunan toplam banka sayısı 49’dur. Mardin’de en fazla banka Merkez ilçesinde yer almakta olup 16 adettir. Mardin ilindeki toplam banka şube sayısı ise 52’dir (Bkz. Tablo 25).

 

Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği (TSB, 2013) verilerine göre Türkiye’de faaliyet gösteren toplam sigorta kuruluş sayısı 65’tir. Mardin’de en fazla sigorta acentesi olan ilçe Kızıltepe’dir. İldeki toplam acente sayısı ise 82’dir (Bkz. Tablo 25).

 

Yukarıda da belirtildiği üzere, Mardin’de bankalar hemen her türlü işlemi gerçekleştirmektedir. Ancak, burada malî hizmetler kapsamında reel kesimin bankacılık sektörünce desteklenmesi meselesine değinmekte fayda vardır. Bankacılık kesiminin firmalara kredi sunması ve kullandırmasına ilişkin birtakım sorunlar, ilgili hemen her platformda dile getirilmektedir. Bu durum, Mardin’de de farklılık arz etmemektedir. Burada da firmaların bankacılık kesiminden kredi talebinde başta teminat olmak üzere bazı sıkıntılarla karşılaşması kaçınılmaz olmaktadır. Bu hususta MATSO Başkanı’nın bir toplantıda sarf ettiği sözler şöyledir (Tutaşı, 2013): “Bankalardan gerekli desteği alamıyoruz. Müteşebbisimiz, Organize Sanayii’ne 20 milyon Dolar’lık yatırım yapmış ama maalesef bankalardan 500 bin Dolar’lık krediyi temin etmekte zorluklar çekmektedir”. Buradan da anlaşılan, Mardin’in Kredi Garanti Fonu ve benzeri birtakım malî kolaylaştırıcı kurumlara ve uygulamalara ihtiyaç duyduğudur.

 

2.8. Sağlıkla İlgili ve Sosyal Hizmetler

DTÖ sınıflamasına göre ‘sağlıkla ilgili ve sosyal hizmetler’ ana hizmet grubunda dört alt hizmet grubu var olup Mardin’de bu hizmetlerin tamamı icra edilmektedir: a) Hastahane hizmetleri; b) Diğer insan sağlığı hizmetleri; c) Sosyal hizmetler; d) Diğer sağlıkla ilgili ve sosyal hizmetler.

 

Sağlıkla ilgili ve sosyal hizmetler, bu raporda ayrı bir bölümde incelendiğinden dolayı burada sadece isimleri itibariyle yer almaktadır.

 

2.9. Turizm ve Seyahat ile İlgili Hizmetler

DTÖ sınıflamasına göre ‘turizm ve seyahat ile ilgili hizmetler’ ana hizmet grubunda dört alt hizmet grubu vardır ve Mardin’de bunların tamamı icra edilmektedir: a) Otel ve lokanta hizmetleri; b) Seyahat acenteliği ve tur operatörlüğü hizmetleri; c) Turist rehberliği hizmetleri; d) Diğer turizm ve seyahat ile ilgili hizmetler.

 

Turizm ve seyahat ile ilgili hizmetler, bu raporda ayrı bir bölümde incelemeye tâbi tutulduğundan burada sadece isimleri itibariyle zikredilmekle yetinilmektedir.

 

2.10. Eğlence, Kültür ve Spor Hizmetleri

DTÖ sınıflamasına göre ‘eğlence, kültür ve spor hizmetleri (görme ve işitme ile ilgili hizmetler hariç)’ ana hizmet grubunda beş alt hizmet grubu mevcuttur ve Mardin’de bu hizmetlerin tamamı icra edilmektedir: a) Eğlence hizmetleri (tiyatro, müzik konserleri ve sirk hizmetleri dahil); b) Haber ajansı hizmetleri; c) Kütüphane, arşiv, müze ve diğer kültürel hizmetler; d) Sportif ve rekreasyonel hizmetler; e) Diğer eğlence, kültür ve spor hizmetleri.

 

Tablo 26: Mardin’in Kültür ve Eğlence Hizmetlerine İlişkin Bazı Göstergeler (2009) (adet, kişi)

 

TRC3

Mardin

Kütüphane Sayısı

22

8

Sinema Salonu Sayısı

11

4

Tiyatro Salonu Sayısı

1

-

Müze Sayısı

1

1

Müze Ziyaretçi Sayısı

39,933

39,933

Kaynak: DİKA (2011), Rakamlarla Mardin, Mardin, s.18.

 

2009 yılı itibariyle Dicle Bölgesi’ndeki 22 kütüphaneden 8’i, 11 sinema salonundan 4’ü Mardin’de bulunmaktadır. Bölgenin tek müzesi Mardin’de yer almakta olup anılan yıldaki toplam ziyaretçi sayısı 39,933 kişidir (Bkz. Tablo 26).

 

Tablo 27: Mardin’in Spor Hizmetlerine İlişkin Bazı Göstergeler (2010) (adet, kişi)

 

TRC3

Mardin

Spor Kulübü Sayısı

96

40

Spor Tesisi Sayısı

58

17

Lisanslı Sporcu Sayısı